Opinie

    • Simone van Saarloos

Ontkennen is volgen, protesteer in je eigen taal

Politiek leiders houden ons gevangen in een respons-modus, ziet

Melania Trump op bezoek bij detentiecentrum migrantenkinderen aan de Amerikaanse zuidgrens. Foto Reuters

We moeten onszelf als afgeleid gaan beschouwen, iedere keer dat we reageren op een boodschap van Baudet, Wilders of Trump (Melania of Donald). Het poneren van valse stellingen of bizarre slogans is een bekende truc die altijd werkt. Het heet gaslighting. Twitter dat er hondenpoep wordt verwerkt in diepvriesmaaltijden en zodra het online voldoende wordt opgepikt, volgen traditionele media vanzelf. Zij doen een fact check en bevestigen of weerleggen het verhaal. Er verschijnen voortdurend stukken die grootse uitspraken weerleggen. Maar weerleggen doet de uitspraak niet verdwijnen. Het bestendigt het bestaan ervan.

We worden verleid om steeds maar weer te reageren. Zie Melania Trump. Op weg naar een detentiecentrum voor migrantenkinderen droeg de First Lady een legergroene jas met op haar rug het opschrift: I really don’t care, do u? Deze kreet op deze plek, als een wandelende hashtag: contextloos helder. Het moet expres zijn geweest, wetend dat de wereld toekeek en zou happen, zou reageren, erin zou trappen. Melania’s woordvoerder: ‘Het is een jas. Er is geen verborgen boodschap.’

Er werden die dag meteen alternatieven gecreëerd. Een hip kledingmerk drukte een jas met I Really Do Care, Do U? De opbrengst wordt gedoneerd aan RAICES, een organisatie die migrantenfamilies herenigt. Op het krijtbord van de buurtboekhandel in Brooklyn trof ik geen aanbiedingen, maar de vraag: We really do care, do U? Duidelijk een poging van de winkelier om zich te engageren met het lot van migranten, maar die poging werd wat mij betreft verstoord doordat de winkelier de taal van Melania overnam. Engagement geuit in de taal van wat (het beleid) en wie (Trump cs.) je bestrijden wil, leidt niet tot werkelijke verandering. Zoals Audre Lorde schreef: „For the master’s tools will never dismantle the master’s house. They may allow us to temporarily beat him at his own game, but they will never enable us to bring about genuine change.”

Dan het decreet om migrerende families aan de grens alsnog bijeen te houden. Trump voerde al eerder dat soort politiek, met zijn moslimban: een extreme maatregel die later – onder protest – iets afgezwakt werd. De truc: eerst voert hij critici op tot maximale woede. Dan geeft hij een beetje toe, door de maatregel iets bij te stellen. De woede tempert. Er wordt even diep adem gehaald (niet omdat de afgezwakte maatregel werkelijk winst is, maar omdat we buiten adem zijn). Die getemperde woede is inmiddels de status quo. Getemperde woede is een dagelijks gevoel.

Het probleem is niet dat we woedend worden, het probleem is dat die woede telkens een reactie is. We staan in respons-modus. We reageren voortdurend, maar vergeten wie we kunnen zijn. Hoe we zouden kunnen praten, als we de ruimte hadden/eisten/kregen/vonden om zelf te verbeelden hoe de wereld eruit zou moeten zien. We zeggen I do care, maar die woorden zijn niet van ons, maar voor ons geformuleerd. Wij herhalen ze, al is het ontkennend.

Een taal die ons niet vult en verstopt, maar ons binnenste naar buiten keert

Ons voortdurend reageren (in de taal van politici) komt voort uit ons gebrekkig ontwikkelde besef dat het hele dagelijks leven politiek is. ‘Het persoonlijke is politiek.’ Feministen beseffen al decennia dat er geen waterscheiding zit tussen de dagelijkse praktijk en het debat in politieke centra. We moeten ons beter oefenen in het analyseren van onze dagelijkse praktijk – hoe we ons daartoe verhouden. Lorde zei het al: „I urge each one of us here to reach down into that deep place of knowledge inside herself and touch that terror and loathing of any difference that lives here. See whose face it wears. Then the personal as the political can begin to illuminate all our choices.”

Kleding met slogans is populair. Protest is te koop bij Zara. Daarom voelt deze tijd als een uiterst politieke tijd, terwijl elke tijd politiek is. Want ook zonder kreet, is de jas die je draagt nooit zomaar een jas. De jas is ergens gemaakt, de jas is gemaakt van een verworven materiaal, de jas straalt iets uit, de jas is gekozen.

Gaslighting is niet nieuw. Wilders deed het in het ‘minder, minder Marokkanen’-proces, dat hij steevast een politiek proces noemde. De media namen zijn verwijt over als vraag ‘Is dit een politiek proces?’. Soms werd de vraag weerlegd, soms bevestigd. Hoe dan ook vult het herhalen van Wilders’ taal de wereld, totdat we in zijn wereld leven en er geen andere wereld meer mogelijk is. Ook de rechtbank liet zich beïnvloeden. In het vonnis beargumenteerden de rechters waarom het geen politiek proces was. Door Wilders’ taal te herhalen, ontnemen we onszelf de mogelijkheid tot het bedenken van de wereld die wij willen.

Iedere keer dat we reageren op politiek leiders die ons moedwillig opwinden, trappen we in hun val. We worden afgeleid. Waarvan? In ieder geval van ons vermogen iets nieuws te creëren, omdat we in constante respons-modus verkeren. Deze actie-reactie-dynamiek houdt ons op achterstand. Met welk doel? Dat is speculeren. Beter besteden we onze energie aan het formuleren van een eigen taal – één die ons niet vult en verstopt, maar ons binnenste naar buiten keert.

    • Simone van Saarloos