Recensie

Videokunstenaar Ahtila laat je één worden met een aap

Tentoonstelling

De Finse filmmaakster en kunstenaar Eija-Liisa Ahtila toont haar werk in Museum M in Leuven. Ongegeneerd, groots, pathetisch en wonderschoon laat ze op haar expositie zien waar het in het leven om draait: liefde.

Tentoonstelling van Eija-Liisa Ahtila in Museum M in Leuven Foto Koen de Waal

De vraag die er in het leven toe doet is niet Shakespeare’s ‘to be, or not to be’. Nee, de vraag die werkelijk en simpel de kern van ons leven bloot legt, is: ‘Zou u liever meer liefhebben en meer lijden, of minder liefhebben en minder lijden?’ De Britse schrijver Julian Barnes begint zijn kort geleden verschenen, prachtige roman The Only Story ermee. Dat is uiteindelijk de enige vraag waar het om draait, het enige verhaal van het leven.

De Finse filmmaakster en kunstenaar Eija-Liisa Ahtila (1959), van wie nu een grote solotentoonstelling in Museum M in Leuven is te zien, kan zich vinden in deze gedachte. Ongegeneerd, groots, pathetisch en wonderschoon verbeeldt ze die in een serie nieuwe en redelijk nieuwe werken. Alles cirkelend rondom de liefde. Liefde voor een boom, een mens, een kind, een ezel, een wonder. Hoe groot is deze liefde? En wat als we haar verliezen?

Tentoonstelling van Eija-Liisa Ahtila in Museum M in Leuven Foto Koen de Waal

Voor de kenners van Ahtila’s werk is deze thematiek verrassend. De ex-rechtenstudent Ahtila draait al sinds de jaren negentig van de vorige eeuw mee op het internationale kunstpodium met oogstrelende video- en filmprojecties. Het knappe van Ahtila is dat ze je ontvoert naar een wereld waarin de chronologie overboord is gezet, voice-overs soms hele andere dingen vertellen dan je ziet, waar ieder scherm een stukje van een puzzel verbeeldt. Die puzzels gaan over twijfel, onzekerheid, verlies, postkoloniale trauma’s, de werkelijkheidswaarde van de werkelijkheid, en de constructie van een filmbeeld. Dat klinkt ingewikkeld, maar Ahtila’s werken zijn dat niet.

Kwetsbare vrouwen

In haar oudere werk dwalen kwetsbare vrouwen rond in hun eigen wanen, worden stukjes koloniale geschiedenis gekoppeld aan de poging om gedichten te schrijven, gaan muren van huizen tegen de grond om plaats te maken voor grandioze natuuropnames. Toen Ahtila in 2000 de prestigieuze Vincent Award won, roemde de jury haar als schepper van een nieuwe grammatica van het bewegende beeld. Toch is die grammatica pas wat haar in tweede instantie bezighoudt. Het gaat Ahtila om inhoud, om betekenis.

Tentoonstelling van Eija-Liisa Ahtila in Museum M in Leuven Foto Koen de Waal

Dat blijkt ook weer in Leuven, waar haar beste werk verzameld is op de eerste verdieping van het museum. Beste, omdat Ahtila ook af en toe een niet zo goed werk maakt. Altijd is het alsof ze al doende uitvindt, oefent en daarna pas weer een topwerk produceert. Zo’n minder werk in Leuven is bijvoorbeeld Studies on the Ecology of Drama (2014). In een didactische installatie met vijf projecties wordt gefilosofeerd over de representatie van andere dan menselijke wezens, maar de verbeelding is zoek. Toch lijken dit soort werken noodzakelijk voor Ahtila’s ontwikkeling.

Die ontwikkeling is in Leuven duidelijk en begint bij het schitterende The Annunciation uit 2010. In dit meerluik wil Ahtila ons als hedendaagse aardbewoner ontvankelijk maken voor de wonderen uit vroeger tijden. In dit geval de aankondiging van Maria’s zwangerschap. In drie projecties in een met Mariablauw tapijt bedekte zaal meanderen we van het mirakel van toen naar de constructie van dat mirakel van nu. Er passeren opnieuw schitterende winterse landschappen, een ezel dik in het krulhaar met een ‘Maria’ met dreadlocks op de rug, en een studioruimte waarin de Annunciatie met acteurs wordt geoefend. Het goede van The Annunciation is dat Ahtila je meeneemt op een deels dromerige, deels feitelijke tocht, tijdens welke je langzamerhand ontvankelijk raakt voor het mysterie dat zich voor je ogen voltrekt.

Eija-Liisa Ahtila, The Potentiality for love – Mahdollinen Rakkaus, 2018 Foto Liisa Takala.

Die ontvankelijkheid is een vorm van empathie, die pas echt tot wasdom komt in haar nieuwste, in opdracht van Museum M gemaakte The Potentiality for Love (2018). Dit werk is een langs de randen van de sentimentaliteit scherend vierluik, bestaande uit een loeigrote, uit verouderde LED-modules opgebouwde videosculptuur, twee ‘onderzoekstafels’ (al klinkt dat wat dor) en een vier meter hoge, verticale videoprojectie. Op de videosculptuur zweeft een in hip joggingpak gestoken vrouw vanuit de ruimte met haar armen gespreid naar je toe. Steeds dichterbij komt ze, totdat je neus bijna haar buik raakt, de vezels van haar fleece-vest tegen je huid drukken en je wordt verzwolgen door de LED-lichten in het beeld. Het is nep en echt tegelijk. Liefde zoals we die ons het liefst herinneren, zonder oordeel, zonder voorwaarden, totaal - en ook totaal te verliezen.

In de diametraal daartegenover geplaatste projectie in de zaal kijk je tegen de rug van een chimpansee op een kruk. Je ziet alleen die rug en het hoofd van het dier dat beweegt, maar zich nooit omdraait om je aan te kijken. Ook hier geldt: hoe ver reikt je vermogen om je te verplaatsen in de rug van de aap op die kruk?

Voor Ahtila is ver niet ver genoeg. Dat blijkt in de twee onderzoekstafels waar je kunt opgaan in het lichaam van de aap. Jouw vingers veranderen in lenige vingers. Jouw haartjes worden grove stoppelharen. Jouw huid wordt een leerachtige apenhuid. Voor even ben je één.

    • Lucette ter Borg