Annabel Oosteweeghel

‘Niemand haalt al zijn voldoening uit één baan’

Interview Ying Zhang Volgens decaan, associate professor en tai chi-docent Ying Zhang hebben we in de toekomst allemaal meerdere ‘rollen’.

Ying Zhang (36) heeft niet één, maar meerdere banen, zegt ze. Ze is associate professor (universitair hoofddocent) ondernemerschap en innovatie aan de Rotterdam School of Management van de Erasmus Universiteit, ze is decaan op de afdeling China Business and Relations én ze geeft les in de Chinese beweegkunst tai chi. „En eigenlijk ben ik ook moeder, adviseur aan bedrijven, onderzoeker en mentor.”

Waarom ze dat allemaal zo nadrukkelijk van elkaar scheidt? Door een veranderende arbeidsmarkt voorspelt Zhang dat het concept ‘werk’ in de toekomst voor iedereen zal veranderen. Je hebt niet één baan, je bént niet enkel docent of advocaat. We doen en kunnen meerdere dingen.

Liever heeft Zhang het daarom over ‘rollen’. „Nu al zien steeds minder mensen hun hele identiteit gevat in het antwoord op de vraag: ‘wat doe je voor werk?’” Combineer dat met een aanzienlijk aantal banen dat door automatisering en digitalisering zal verdwijnen, een groeiend aantal mensen dat overspannen raakt, en het is volgens Zhang duidelijk dat er iets zal veranderen.

Sinds 2012 is Zhang, die op haar vierentwintigste vanuit China naar Nederland kwam, verbonden aan de Rotterdam School of Management. Haar onderzoek spitst zich toe op het ondernemerschap van de toekomst: hoe zorgen we ervoor dat mensen in de toekomst op een voor hen waardevolle manier aan het werk kunnen blijven, zónder de angst vervangen te worden door robots? Ze schrijft er een boek over, en ze praat erover in TED-talks en lezingen.

In haar kantoor op de universiteitscampus wijst Zhang op een grote witte bank. Ze liet hem een paar maanden geleden vanuit haar woning naar haar kantoor verhuizen, vertelt ze in het Engels, „door een verhuizer die er te slank en onervaren uitzag voor een professionele verhuizer”. Hij bleek jarenlang als kunstenaar te hebben gewerkt. „Maar hij gaf de kunst onlangs op omdat hij daarmee te weinig geld verdiende.” Volgens Zhang is zijn verhaal typerend voor een falend westers opleidingssysteem.

Waarin schiet onze educatie tekort?

„De meeste opleidingen zijn gericht op de markt en op de massa: zoveel mogelijk studenten moeten zo snel mogelijk afstuderen en doorstromen naar een carrière in het bedrijfsleven. Er wordt onvoldoende gekeken naar het individu: wat zijn de sociale vaardigheden van een student? Weinig docenten zijn bovendien bezig met het perspectief op de lange termijn: blijft een student gelukkig in dit ene, afgebakende vakgebied? Studenten nemen deze marktgerichte houding over. Zij kijken welke studie de grootste baangarantie geeft, in plaats van naar wat ze zelf willen.

„Ik ben daarom een groot voorstander van multidisciplinaire studies, zodat studenten zich in meerdere velden kunnen bekwamen. We leren ons talent nu om te zetten in één specialisme, terwijl het op een veranderende arbeidsmarkt belangrijk is dat we veelzijdiger worden. Wie breder ingezet kan worden, hoeft ook niet zo bang te zijn dat die ene baan zal verdwijnen. De student van de toekomst wordt idealiter niet alleen opgeleid tot econoom, maar heeft als socioloog ook geleerd naar het economisch systeem te kijken.”

Welke banen zullen dan verdwijnen?

„Alle banen waarvoor geen wijsheid nodig is, kunnen verdwijnen, voorspelt het World Economic Forum. Wijsheid omvat bijvoorbeeld de relaties die mensen met anderen kunnen aangaan en de vaardigheid van mensen om verbindingen te maken, bijvoorbeeld tussen mens en natuur.

„Machines kunnen in de toekomst niet alleen ons handwerk overnemen, maar ook taken die wij zien als intelligent werk – zoals beoordelingen schrijven. Wat mensenwerk blijft, is bijvoorbeeld evalueren of onderzoek wel ethisch is.”

Hoe zien Nederlanders de toekomst van hun werk voor zich, wil het ministerie van SZW weten. ‘Werk hoeft niet altijd leuk te zijn’

Wordt de kans op een burn-out niet groter als mensen banen gaan stapelen?

„Uit mijn onderzoek komt naar voren dat mensen het over de hele wereld moeilijk vinden één baan te vinden waar ze al hun voldoening uit halen. Dat leidt tot stress. Passief vervullen we al een heleboel verschillende rollen – zowel in ons sociale leven en thuis, als op het werk. Daardoor loopt de druk op: we moeten nog allerlei dingen bij onze baan doen.

„We richten onze carrières op één economisch rendabele taak, die loopbaan staat voor ons gelijk aan onze eigenwaarde. Maar wat als we onze loopbaan opvatten als een verzameling van al onze rollen in de samenleving? We meten nog te weinig wat de waarde is van bijvoorbeeld mentor of ouder zijn. Hierdoor denken veel mensen dat deze rollen minder belangrijk zijn dan hun baan die, heel concreet, geld oplevert.”

Toch zullen we ook in de toekomst genoeg geld moeten verdienen.

„Natuurlijk is geld verdienen ook belangrijk, maar we moeten daarnaast ook een andere manier van belonen vinden. Het goede gevoel dat ik overhoud aan het helpen van een student, is niet in geld uit te drukken, maar voor mij wel van waarde. Waarom kunnen we dat dan nog niet meten? Deze sociale vaardigheid onderscheidt ons juist van robots.”

Heeft u er bewust voor gekozen meerdere rollen te vervullen?

„Ik doe meerdere dingen om uit te vinden wat ik allemaal kan, niet bewust als risicospreiding. En ik kijk ook naar de maatschappelijke waarde van mijn werk. Het tai chi-programma dat ik aanbied is bijvoorbeeld gratis.”

Hoe vindt iemand met een voltijdbaan uit wat zijn of haar talenten zijn?

„Veel mensen zien hun waarde als dat wat zij toevoegen aan het bedrijf waarvoor ze werken. Wat overblijft als die ene baan verdwijnt, is je persoonlijke waarde. Iedereen is goed in meerdere dingen, alleen lijken niet al deze dingen even belangrijk in ons huidige systeem.

„Bezig zijn met een carrière als een verzameling van rollen, zal bij velen leiden tot de ontdekking dat zij veel rollen al glansrijk vervullen – zoals de rol van ouder, of adviseur aan vrienden.”

    • Julia Cornelissen