Keren de jihadisten nu echt terug?

Syriëgangers

Het OM wil drie vrouwelijke Syriëgangers berechten die worden vastgehouden door Koerdische autoriteiten. Is dit een kentering? En wat betekent het voor de andere Nederlandse jihadisten in Syrië en Irak?

Een vluchtelingenkamp in Ain Issa, Syrië. Hier worden voornamelijk gevluchte burgers opgevangen maar er zaten tijdelijk ook IS-families, die later zijn overgeplaatst. Foto Nicole Tung

Het blijft een bijzonder netelige kwestie voor de Nederlandse regering en voor die van veel andere landen: wat te doen met de overlevende jihadisten die zijn afgereisd naar het door Islamitische Staat (IS) uitgeroepen kalifaat? Nu zitten velen van hen – mannen, vrouwen en hun kinderen – gevangen in Koerdische kampen in Syrië.

Nergens zijn ze meer welkom, ook niet in hun land van herkomst, omdat ze worden beschouwd als een acuut gevaar voor de nationale veiligheid. Maar de Koerden willen óók graag van hun IS-gevangenen af.

Nederland hield lang de boot af, maar nu lijkt sprake van een bescheiden verschuiving. Dinsdag werd bekend dat de Nederlandse overheid een aanhoudingsbevel heeft overgebracht aan de Koerdische autoriteiten voor drie Nederlandse vrouwen die worden vastgehouden in Noord-Syrië. Zes vragen.

  1. Betekent het aanhoudingsbevel voor de drie vrouwen een kentering in het beleid van de Nederlandse overheid?

    Het feit dat Nederland drie vrouwen in Noord-Syrië wil laten aanhouden om ze hier voor de rechter te brengen, is een kleine kentering in de opstelling van minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA). Die wilde namelijk aanvankelijk helemaal niet meewerken aan zo’n aanhoudingsbevel. Zijn weigerachtige houding bleek toen het OM in februari met succes een beroep op de Rotterdamse rechter deed. De rechter werd gevraagd om een zogeheten ‘bevel tot gevangenneming’ voor één vrouw die vast zat in een Noord-Syrisch kamp. Dat kreeg het OM. Na een aanvankelijk afhoudende reactie in april van Grapperhaus op het Rotterdamse vonnis, lijkt het er drie maanden later op dat hij daar nu toch aan meewerkt.

    Het aanhoudingsbevel voor de vrouw, mede gebaseerd op het rechterlijk vonnis, is inmiddels door de Nederlandse overheid overgebracht aan vertegenwoordigers van de Syrische Koerden die de kampen beheren. Nu blijkt dat voor meer vrouwen te gelden. Het gaat niet meer om één vrouw (moeder van een kind en zwanger, naam niet bekendgemaakt), maar inmiddels om drie. Advocaat André Seebregts vertelt dat hij de twee andere vrouwen bijstaat, ook moeders. Hij noemt het opvallend dat de twee vrouwen bij de eerste zijn gevoegd, zonder dat daar een rechterlijk bevel aan te pas hoefde te komen. „Het lijkt erop dat de Nederlandse overheid een klein beetje door de bocht is”, zegt hij.

    Of dit een doorbraak is, moet nog blijken. Volgens Seebregts zitten in hetzelfde gebied in Noord-Syrië nog zeker drie Nederlandse vrouwen vast, twee moeders en een grootmoeder. Onduidelijk is wat er met hen gebeurt. Ook is nog onduidelijk wat de verschuiving in de praktijk betekent. Koerdische leiders ter plaatse die zeggen graag van de Nederlanders af te willen, melden dat ze nog geen aanhoudingsbevelen uit Nederland hebben ontvangen. Daardoor worden de vrouwen om wie het gaat, voorlopig nog niet naar de grens met Turkije gebracht.

  2. Lees ook: Koerden willen Nederlandse Syriëgangers graag kwijt
  3. Betekent dit dat de regering nu wél actief Syriëgangers gaat ophalen?

    Nee, zegt een woordvoerder van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Het beleid blijft hetzelfde op dit punt. „Nederland haalt geen Syriëgangers op.” Dat heeft praktische en principiële redenen. De principiële: Nederland wíl de mensen niet ophalen. „Ze zijn zelf naar het gebied gegaan, terwijl ze wisten dat dat niet de bedoeling was”, zegt de woordvoerder.

    Deze weigering is een politieke beslissing. Met name VVD en CDA zijn bang dat teruggehaalde Syriëgangers in Nederland een gevaar vormen, bijvoorbeeld omdat ze aanslagen zouden willen plegen. D66 en ChristenUnie staan sympathieker tegenover het terughalen van vrouwen en kinderen, de partijen hebben „zorgen” over hun situatie in de kampen.

    Het kabinet heeft ook praktische bezwaren tegen het terughalen van Syriëgangers. Zelfs al zou je die mensen willen terughalen, je stuurt niet zomaar een vliegtuig naar Noord-Syrië, klinkt het rondom het kabinet. En vanuit Syrië de Iraakse grens over, brengt mogelijke complicaties met zich mee.

    Doel van het kabinet is altijd geweest om Syriëgangers in Nederland te berechten. Maar hoe, dat blijft onduidelijk, als de mensen niet worden opgehaald en zij zichzelf niet kunnen melden bij een Nederlandse ambassade. Een woordvoerder van het ministerie: „Pas als ze zelf naar Nederland komen, gaan we ze berechten.”

  4. Hoe staat het met andere rechtszaken van teruggekeerde jihadisten?

    Elke ‘uitreiziger’ die naar Nederland terugkeert wordt vervolgd, man of vrouw. Terugkeer is niet eens een voorwaarde: deze week staan 18 uitreizigers bij verstek terecht in de Rotterdamse rechtbank. Tegen vijf van hen zijn dinsdag al gevangenisstraffen geëist tot negen jaar. Het OM gaat ervan uit dat deze verdachten zich nog levend in het strijdgebied bevinden.

  5. Om hoeveel Nederlanse Syriëgangers gaat het in totaal?

    In totaal reisden 305 Nederlanders naar het strijdgebied in Irak en Syrië. Volgens de terrorismecoördinator NCTV, die zich weer baseert op informatie van de inlichtingendienst AIVD, zijn van hen 75 personen omgekomen in het strijdgewoel. Ruim vijftig keerden terug naar Nederland, van wie een derde vrouw was.

    Waar de rest zich bevindt, is in veel gevallen onduidelijk. Nog zo’n 140 personen houden zich met ‘jihadistische intenties’ op in het strijdgebied: met name het overgebleven territorium van Islamitische Staat, dat nog bestaat uit enkele plukjes grond in het grensgebied tussen Syrië en Irak.

    Dan blijven nog 35 personen over. Het leeuwendeel worden in de Koerdische kampen vastgehouden. Volgens de Koerdische Abdulkarim Omar, belast met de buitenlandse betrekkingen van de Koerdische regio in het noorden van Syrië, hebben zij 27 Nederlanders in hechtenis: acht vrouwen, vier mannen, vijftien kinderen.

    Van één Nederlandse man is bekend dat hij gevangen wordt gehouden door de Iraakse autoriteiten in Bagdad – het OM vroeg eerder al zonder succes om zijn uitlevering. In Turkije wordt de 24-jarige Xaviera S. nog vervolgd. Ook op haar uitleveringsverzoek is nog niet ingegaan.

  6. Lees ook: Noem onschuldige peuter geen jihadkind
  7. Wat zijn de juridische verplichtingen van de Nederlandse overheid?

    Het is onder juristen omstreden in hoeverre de Nederlandse overheid verplicht is zich actief in te spannen om Nederlandse jihadisten en hun familie terug te halen naar Nederland voor berechting. Veel jurisprudentie om op terug te vallen is er niet. De Rotterdamse rechtbank bepaalde vorig najaar dat Nederland meer moeite moest doen om een IS-vrouw naar Nederland te krijgen dan het tot dan toe had gedaan. Maar de Nederlandse regering schermt doorgaans met het zogenoemde beginsel van de ‘effectieve controle’, dat ook door het Europees Hof is bevestigd. Dit komt erop neer dat Nederland alleen kan worden geacht verdachten weg te halen uit landen waar het effectief gezag uitoefent. Volgens de Nederlandse regering geldt dat laatste niet in de door Koerden beheerste gebieden in het noorden van Syrië en is het daar te onveilig.

    Volgens veel juristen gaan de verplichtingen van Nederland verder voor kinderen van Nederlandse jihadisten. „Voor volwassenen kun je zeggen dat die verantwoordelijk zijn voor hun eigen gedrag maar dat geldt niet voor kinderen. De Nederlandse staat heeft in hun geval een zorgplicht”, stelt Willem van Genugten, emeritus hoogleraar internationaal recht aan de Tilburgse universiteit. Hij verwijst ook naar een recent advies van de Kinderombudsman aan minister Grapperhaus van dezelfde strekking.

    Ook het Kinderrechtenverdrag speelt een rol. Dit stelt dat de overheid de taak heeft kinderen te beschermen als de ouders daartoe niet in staat zijn. De regering zou zich dus serieus moeten inspannen om de betreffende kinderen naar Nederland over te brengen. Maar ook voor wat betreft de kinderen beroept de regering zich weer op het beginsel van effectieve controle. Van Genugten „Ik vind dat de staat een te minimalistische uitleg geeft aan zijn verplichtingen op grond van internationale verdragen.”

  8. Is het echt nog steeds zo gevaarlijk om verdachten uit de Koerdische gebieden in het noorden van Syrië op te halen?

    Wel volgens de Nederlandse autoriteiten, maar NRC-correspondent Gert Van Langendonck tekende dinsdag uit de mond van de Koerdische woordvoerder Abdulkarim Omar in Qamishli op dat het zo gevaarlijk niet hoeft te zijn: „Alles wat Nederland moet doen is voor identiteitspapieren zorgen, en dan kunnen we hun ingezetenen overleveren aan onze grensovergang met Irak.” Sommige landen, bijvoorbeeld Rusland en Indonesië, zijn hun burgers al zelf komen ophalen in Qamishli. Met Canada lopen nog onderhandelingen.

    • Thomas Rueb
    • Mark Lievisse Adriaanse
    • Floris van Straaten
    • Kees Versteegh