Opinie

    • Paul Scheffer

Wij kunnen Afrika niet redden

De kroniek van de aankondigde ondergang van Angela Merkel wordt steeds langer. Niemand weet hoe lang. We kennen wel het begin: de zomer van 2015 toen Merkel besloot de grenzen te openen voor vluchtelingen. In het land van de stabiliteit dreunt dit weidse welkom tot op de dag van vandaag na.

De bondskanselier wordt niet moe om te wijzen op de internationale omgeving: niet alleen schaden nationale oplossingen de samenwerking in Europa, ook bieden ze geen uitweg als het gaat om de oorzaken van de migratie uit Afrika. Achter de ternauwernood bezworen regeringscrisis gaat een onzekere zoektocht schuil: kunnen we meer bijdragen aan Afrika om minder mensen in Europa op te vangen.

Met elk bootje dat de Middellandse Zee oversteekt krijgen de landen van herkomst meer politiek gewicht. Het rijkere Noorden kan zich eenvoudigweg niet afkeren van het armere Zuiden. Gesproken wordt zelfs over een Marshallplan voor Afrika. Ondanks de goede bedoelingen is het een ongelukkig beeld: Afrika is geen continent dat na een oorlog moet beginnen aan wederopbouw.

Lees ook dit stuk van Kiza Magendane: Geen Marshallplan voor Afrika

Maar er is natuurlijk genoeg dat gedaan kan worden of inmiddels al wordt gedaan, zo lees ik in een recent rapport van de Europese Groenen, Migratie, het eerlijke verhaal. Denk aan het beëindigen van dumping van landbouwoverschotten in Afrika of aan tegengaan van belastingontwijking in Afrikaanse landen, die mede door westerse bedrijven in stand wordt gehouden. De lijst is lang, de hypocrisie kan niemand ontgaan.

Stel dat het zou lukken om zoiets als een Marshallplan voor Afrika van de grond te krijgen. Zou dat opgewassen zijn tegen „de meest spectaculaire demografische verandering in de geschiedenis van de mensheid”, zoals de Franse econoom Serge Michailof het omschreef in deze krant? De bevolking van Afrika zal in de komende dertig jaar verdubbelen van 1,25 miljard naar 2,5 miljard mensen. De gevolgen zijn volgens hem hongersnood, massamigratie en geweld.

Demografie is onze blinde vlek: we denken veel te weinig na over de langetermijngevolgen van bevolkingsgroei. In een land als Niger – met een gemiddelde gezinsgrootte van zeven kinderen – groeit de bevolking van 11 miljoen in 2000 naar niet minder dan 68 miljoen mensen in 2050. Een iets gematigder beeld zien we in Egypte: van 69 miljoen inwoners in 2000 stijgt de bevolking naar 153 miljoen in 2050.

Deze explosieve bevolkingsgroei wordt veroorzaakt door een dalende kindersterfte, terwijl sociale en religieuze gewoontes nog steeds zorgen voor een hoog aantal kinderen in elk gezin. Europa heeft in de tweede helft van de negentiende eeuw ook een snelle toename van de bevolking meegemaakt. Die is deels opgevangen door omvangrijke emigratie naar Amerika. Waar gaan de jongeren van Afrika – de gemiddelde leeftijd van dat continent is 19,5 jaar – een toekomst vinden?

Het idee van een Marshallplan voor Afrika roept nog een andere vraag op: vallen we zo niet terug in een bevoogdende houding? Nogal wat mensen willen een postkoloniale missie afleiden uit de koloniale schuld van Europa. Zo’n omvattend plan herinnert dan al gauw aan de White man’s burden van weleer: wij maken het verschil.

Lees ook het artikel Kijk niet door een witte bril naar Afrika van Marcia Luyten

Maar al zouden we het uit alle macht willen: we kunnen Afrika niet redden. Alles staat of valt met de eigen verantwoordelijkheid van deze landen. De bevolkingsgroei roept grote vragen op die samenlevingen zelf moeten beantwoorden. In een mooi essay in De Groene Amsterdammer (31/5) kritiseert de Algerijnse schrijver en journalist Kamel Daoud een volgens hem gangbare opvatting in zijn wereld: „Ik ben het moe om te horen dat wij slachtoffers zijn en het Westen onze beul.”

Daoud wil het Westen niet vrij pleiten: „De kolonisatie was een misdaad, maar de elites uit het Zuiden moeten ophouden hun falen te ontkennen.” Genoeg landen in Afrika kennen economische groei, toch begrijp ik zijn frustratie over de corruptie en het wanbestuur: „Mijn visie is een Zuiden dat verantwoordelijkheid neemt en een Noorden dat betrokken is.” En inderdaad, hoeveel we ook investeren in een groots plan, alle verandering begint bij de elites en de burgers van deze landen zelf.

Bij elk migratiebeleid hoort een politiek die bijdraagt aan ontwikkeling in Afrika. We moeten ons wel realiseren dat juist de beginfase van economische groei meestal zorgt voor meer migratie, in plaats van minder – er is namelijk een zekere welvaart nodig om de reis naar Europa te bekostigen. Het bestrijden van de oorzaken van migratie ontslaat ons niet van de opdracht die migratie te begrenzen. Ook dat hoort bij het eerlijke verhaal.

Paul Scheffer is hoogleraar Europese Studies.
    • Paul Scheffer