Senaat zal referendum niet redden

Debat De Eerste Kamer zal voor het afschaffen van het raadgevend referendum stemmen, bleek dinsdag. D66 kreeg nog één keer de volle laag.

Minister Kajsa Ollongren dinsdag in de Eerste Kamer bij het debat over het afschaffen van het raadgevend referendum. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Senatoren van oppositiepartijen kwamen dinsdag met een hele trits aan voorstellen om het raadgevend referendum te redden. Evalueer die referendumwet nou eerst. Wacht netjes op het eindadvies van de staatscommissie-Remkes in december. Of laat de bevolking zich in elk geval in een laatste referendum over afschaffing uitspreken.

Maar zoals verwacht hield minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren (D66) dinsdag in de Eerste Kamer voet bij stuk. Het kabinet zet de afschaffing door, zonder referendum erover. Bij de stemming volgende week dinsdag kan het kabinet rekenen op de coalitiepartijen en de SGP, een kleine meerderheid van 40 van de 75 zetels. Alle andere oppositiepartijen stemmen, net als in de Tweede Kamer, tegen.

Je zou kunnen zeggen dat de ondergang van het raadgevend referendum al in 2014 in de Eerste Kamer werd ingeluid. Op verzoek van de PvdA- senaatsfractie werd een opkomstdrempel van 30 procent in de referendumwet gefietst. Alleen bij zo’n percentage stemmers zou het kabinet verplicht zijn een wetsvoorstel opnieuw te beoordelen, maar het oordeel van de kiezer overnemen hoefde niet.

Toch gaf de opkomstdrempel het eerste raadgevend referendum over het EU-verdrag met Oekraïne in 2015 een verplichtend karakter. Na een opkomst van 32 procent vonden velen dat het Nederlandse kabinet het verdrag dus niet kon ratificeren. Iets wat het kabinet, na het maken van wat aanvullende afspraken, toch deed.

Zo’n gang van zaken is „verwarrend” voor kiezers, vindt Ollongren. Mensen verwachten dat de politiek een uitslag overneemt en daar verplicht de huidige referendumwet niet toe. Om die reden is de referendumwet zo „fundamenteel gebrekkig” dat het kabinet geen opties ziet de wet nog te verbeteren. Dat maakt een evaluatie op voorhand zinloos. Coalitiepartijen VVD en CDA steunen haar hierin. Volgens VVD-senator Helmi Huijbregts „getuigt het van moed te constateren dat het referendum averechts heeft gewerkt”.

Voor D66 blijft het torpederen van het referendum pijnlijk. De partij die altijd voorvechter van democratische vernieuwing was, ging onder druk van coalitiepartners VVD, CDA en ChristenUnie akkoord met het schrappen ervan. Zonder dat daar andere democratische hervormingen tegenover stonden.

Met het afschaffen van het referendum moet D66 op zoek naar nieuwe kroonjuwelen: Is D66 nog wel de partij van de democratische vernieuwing?

‘Pure regentenpartij’

Daarvoor kreeg D66 dinsdag in de senaat van een aantal partijen de volle laag. De PVV herinnerde vertrekkend D66-senator Thom de Graaf aan zijn uitspraak in het debat in 2014 dat het raadgevend referendum „van cruciaal belang” is. 50Plus-senator Jan Nagel zag in de gang van zaken het bewijs dat D66 „een pure regentenpartij” is geworden.

Ook binnen D66 is onvrede over de afschaffing van het referendum, net als over de snelheid en gretigheid waarmee Ollongren die verdedigt. Oud-Kamerlid Boris van der Ham richtte onlangs Opfrissing op, een beweging die kritisch volgt hoe D66 met het referendum omgaat. De senaatsfractie van D66 leek zich dinsdag even in het kamp van interne critici te scharen. Voorzitter Hans Engels zei dat zijn fractie „ongelukkig” is met de motivering van het kabinet, maar vond die uiteindelijk „voldoende dragend”.

Engels leverde ook kritiek op het gebrek aan ambitie dat hij bij Ollongren ziet als het om democratische vernieuwing gaat. Wil zij bijvoorbeeld toch werk maken van een voorstel voor een bindend referendum, zoals vorige week door de staatscommissie parlementair stelsel onder leiding van oud-minister Johan Remkes werd bepleit? Ollongren wilde dat niet toezeggen, hoewel zij beloofde dat het eindrapport bij het kabinet op „een warme ontvangst” kan rekenen.

Het zal voor Ollongren niet eenvoudig zijn met een voorstel te komen voor het bindend referendum. Binnen de coalitie is alleen D66 uitgesproken voor, hoewel CDA en ChristenUnie in de senaat een kleine opening boden. Het CDA gaat „open en diepgaand” naar het voorstel van de staatscommissie kijken, zei senator Pia Lokin-Sassen. Mirjam Bikker (ChristenUnie) wilde steun voor een bindend referendum „niet uitsluiten”.

Beluister ook de aflevering van Haagse Zaken over democratische vernieuwing, het referendum en D66: Wat is die D nog waard?

Voor veel oppositiepartijen was het aanstaande rapport van Remkes aanleiding het kabinet te vragen het afschaffen van het huidige referendum uit te stellen. Daar ziet Ollongren niets in, omdat voor het kabinet vaststaat dat de raadgevende variant niet werkt. Bang dat Remkes juist weer voor het raadgevend referendum pleit, is de minister niet. De staatscommissie stelt „juist dat dit de kloof vergroot en het vertrouwen geen goed doet”, stelde Ollongren tevreden vast.

M.m.v. Emilie van Outeren
    • Pim van den Dool