Nederland schrapt cadeau voor banken na druk Europa

Vijf vragen over coco’s De fiscale aftrek voor banken op coco-leningen stopt. Is dat het einde van het bekritiseerde financiële instrument?

2014, Dijsselbloem arriveert als minister in de Tweede Kamer voor een vergadering. Foto Martijn Beekman/ANP

Hij was gewaarschuwd. Door zijn ambtenaren, door de Europese Commissie en zelfs door de banken voor wie het cadeautje bestemd was. Toch koos Jeroen Dijsselbloem (PvdA) er als minister van Financiën in 2014 voor het risico te nemen dat hij staatssteun zou verlenen door banken voor honderden miljoenen euro’s renteaftrek te geven op een nieuwe exotische obligatiesoort: coco’s.

Vrijdagavond, toen het weekend was begonnen, maakte het ministerie van Financiën namelijk bekend dat aftrek vanaf 2019 verdwijnt. De Nederlandse opvatting dat het geen illegale staatssteun is als je alleen banken en verzekeraars de aftrek gunt, „is niet onomstreden gebleken”, schrijft staatssecretaris van Financiën Menno Snel (D66) de Kamer.

De Commissie heeft Nederland gedreigd met maatregelen en nu kiest het kabinet eieren voor zijn geld. Dat is goed nieuws voor de schatkist want het levert 150 miljoen euro per jaar op.

1 Hoe kregen Nederlandse banken de aftrek geregeld?

Vanwege de ‘Basel 3-afspraken’, bedoeld om een nieuwe kredietcrisis te voorkomen, moeten banken veel hogere buffers aanhouden. Normaal verhoogt men het eigen vermogen door winst in te houden of extra aandelen uit te geven, maar daar zijn aandeelhouders geen fan van omdat het ten koste van hun winst gaat.

Sinds de Basel 3 is er nóg een optie: de contingent convertible (coco). Het is een apart type lening want zodra de bank in de problemen komt en de buffers onder een bepaalde grens zakken, wordt de lening weggestreept en omgezet in eigen vermogen. Coco-beleggers zijn dan hun geld kwijt of krijgen er verwaterde aandelen voor terug. Mede vanwege de complexiteit vinden critici coco’s een risico voor het financiële systeem, zij zien meer in rechttoe rechtaan verhoging van eigen vermogen.

Oppositiepartijen reageerden in 2015 bijzonder ontstemd toen NRC reconstrueerde hoe banken met succes lobbyden bij Dijsselbloem om de rentebetalingen op coco’s fiscaal te mogen aftrekken. Het zou de schatkist honderden miljoenen euro’s per jaar schelen, maar Dijsselbloem ging overstag. De bewindsman stuurde de wet niet langs de Raad van State en verzweeg sterke vermoedens van ongeoorloofde staatssteun omdat alleen banken de aftrek kregen. ING schreef zelfs letterlijk passages van de wet en de toelichting om het risico te beperken dat Europa de fiscale tegemoetkoming als staatssteun zou aanmerken.

Lees het hele verhaal over hoe de minister met hulp van ING fiscaal voordeel reserveerde voor banken: De bank vraagt, de minister draait

Tevergeefs, blijkt nu.

2 Wat stelt de Europese Commissie?

Uit een vertrouwelijke brief uit januari die het ministerie vrijdag abusievelijk online plaatste, blijkt dat de Commissie precies valt over de zaken waarvoor de minister gewaarschuwd was: dat de aftrek alleen voor banken en verzekeraars geldt. Lidstaten zijn vrij in het bepalen van belastingregels, „maar dienen die regels wel coherent toe te passen voor alle economische sectoren”. Volgens de Commissie is sprake van „een fiscale voorkeursbehandeling” die „staatssteunbezwaren doet rijzen”.

De Commissie sluit haar brief af met het dreigement een officieel staatssteuntraject te starten en „desnoods alle procedurele middelen te gebruiken die haar ter beschikking staan”.

3 Hoe gaat het kabinet daarmee om?

De brief van Snel leest alsof het met de Europese Commissie op een akkoordje is gegooid. Snel schrijft namelijk dat de Commissie geen „formele staatssteunprocedure [lijkt] na te streven als Nederland in dit stadium preventief aan de geuite bezwaren tegemoetkomt”. ‘Geen formele staatssteunprocedure’ betekent dat banken en verzekeraars de honderden miljoenen aan afgetrokken rente van de afgelopen jaren niet hoeven terug te betalen.

Overigens schrijft Snel dat het schrappen van de aftrek inhoudelijk uitstekend past bij het kabinetsbeleid om het aftrekken van rente te beperken om zo financiering met eigen vermogen aantrekkelijker maken.

4 Wat vinden banken van het kabinetsplan?

Die reageren not amused. „Het kabinetsbesluit komt voor banken als een verrassing”, stelt de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) in een reactie. De brancheorganisatie benadrukt dat „coco’s bijdragen aan financiële stabiliteit” omdat ze verliezen absorberen wanneer het kapitaal van een bank of verzekeraar onder een bepaald niveau zakt.

Sinds 2014 brachten ING, ABN Amro en Rabobank voor zo’n 7,5 miljard euro aan coco’s op de markt met rentepercentages van tussen de 5 en 7 procent, blijkt uit hun jaarverslagen. Samen met verzekeraars als ASR zijn zij straks volgens het ministerie jaarlijks zo’n 150 miljoen euro aan belasting verschuldigd.

Waarom zijn coco’s eigenlijk zo riskant? Lees ook: Je kent ze niet, maar iedereen wordt er onrustig van

5 Betekent dit het einde van de coco?

Daar lijkt het niet op. Coco-leningen hebben een bepaalde looptijd en die moet geëerbiedigd worden. Nu hoeven de zogeheten eeuwigdurende coco’s van ABN Amro en ING niet daadwerkelijk tot het einde der tijden op de markt te blijven, maar de eerstmogelijke aflosdatum is niet overmorgen. Zo loopt de 1,25 miljard dollar Coco-lening van ING uit 2015 bijvoorbeeld tot minimaal 2025.

Belangrijker is dat de coco’s - ook zonder fiscale aftrek – nog steeds een interessant middel voor banken zijn om aan hun bufferverplichtingen te voldoen. „De vraag is of er een goedkoper alternatief is”, stelt Rabobank in een analistenrapport.

Het antwoord lijkt nee. Eigen vermogen met winst verhogen is veel ‘duurder’. Banken zijn dan ook niet geneigd te stoppen. „Coco’s zijn een belangrijk onderdeel van onze kapitaalstructuur”, antwoordt ABN Amro. ING stelt desgevraagd: „Wij blijven vasthouden aan de coco. Het is een aantrekkelijk instrument.”

    • Camil Driessen