Opinie

    • Lotfi el Hamidi

Een echte Turk drinkt zijn koffie zwart

Geschiedenis Van hemelse brandstof tot heidense moslimdrank – een korte cultuurgeschiedenis over koffie van .

Koffiehuis in Kairo, achttiende eeuw. Foto Creative Commons

‘Koffie moet zwart zijn als de nacht, zoet als perzik, verzengend als de vrouw”, schreef Mohammed Benzakour onlangs in NRC, als voorbeeld van een oud Berbers gezegde – om er vervolgens aan toe te voegen dat tegenwoordig driekwart van de Berbers zijn koffie hoogstwaarschijnlijk met gekookte melk drinkt. Het proeft als een aanklacht van Benzakour, namelijk dat Berbers in hun koffiesmaak enigszins zijn verwesterd. En dat terwijl koffie lange tijd in het Westen juist als teken van islamisering werd gezien.

Ofschoon volgens de legende een Ethiopische herder de koffieplant zou hebben ontdekt – zijn schapen begonnen te stuiteren nadat ze de bonen hadden gegeten – waren het de Arabieren die in de vijftiende eeuw begonnen met de teelt van en de handel in koffie. De Arabicabonen herinneren ons nog altijd aan deze geschiedenis, en anders wel een kopje mokka, naar de Jeminitische havenstad. Ook het woord koffie zelf, een verbastering van het Arabische woord qahwa, een poëtische naam voor wijn.

Het is dan ook geen toeval dat koffie eerst geconsumeerd werd door rondzwervende derwisjen, islamitische mystici die de nachten wilden doorhalen in het aanbidden van God; koffie als hemelse brandstof voor de dorstenden naar Allah. Tijdens de jaarlijkse bedevaart naar Mekka sloegen pelgrims massaal koffiebonen in en namen ze die mee naar alle uithoeken van de wereld. Zo groeide Arabië al gauw uit tot het distributiecentrum van de wereld.

Over hoe de Europeanen uiteindelijk de smaak te pakken kregen doen verschillende verhalen de ronde. Een versie is dat de VOC de koffieplant uit Jemen naar Indonesië wist te smokkelen, om het vervolgens in Europa rechtstreeks te verhandelen. (Des te cynischer dat Jemenitische koffieboeren pasgeleden niet welkom waren bij de grote koffiebeurs in Amsterdam.)

Een andere versie is die van de mislukte Turkse poging in 1683 om Wenen in te nemen, volgens een apocriefe overlevering lieten de Turken onverhoopt balen koffie in hun opgeslagen tenten achter. Niet veel later werden in de Oostenrijkse hoofdstad de eerste koffiehuizen van Europa geopend.

Net als in het Ottomaanse Rijk werden ook in Europa de koffiehuizen door de autoriteiten met de nodige scepsis bekeken. De moslimgeestelijke zag het koffiehuis als een subversieve plek die de gelovige ervan weerhield naar de moskee te gaan, en de paus beschouwde het ‘moslimdrankje’ als een heidense poging om rechtgeaarde christenen af te leiden van het verrichten van goede werken. Die verontrustende houding kunnen we nog teruglezen in het (van oorsprong Duitse) kinderversje van componist Carl Gottlieb Hering (1766-1853), dat op scholen gebruikt werd om noten mee te leren zingen:

C A F F E E

Drink niet te veel kaffee

Liever water want die turkendrank

Geeft een koffiekater levenslang

Alleen de muzelman

Drinkt uit de koffiekan

    • Lotfi el Hamidi