Ultra-orthodoxe Israëliërs moeten in dienst maar het leger zit niet op hen te wachten

Dienstplicht Israël

Tot woede van veel Israëliërs genoten de ultra-orthodoxen vrijstelling van dienstplicht. Maar vorig jaar bepaalde het Hooggerechtshof dat dit niet strookte met het beginsel van gelijkheid. Moeizaam zoekt Israël nu naar een compromis.

Ultra-Orthodoxe joden vieren de joodse feestdag Lag BaOmer in Jeruzalem. Foto Atef Safadi/EPA

Het zijn misschien wel de twee zichtbaarste groepen in de Israëlische samenleving: de alomtegenwoordige soldaten in uniform en de ultra-orthodoxen met hun hoge hoeden en zwarte pakken. Maar ze gaan moeilijk samen. Maandagavond zou de Knesset naar verwachting voor een aangepast wetsvoorstel stemmen over dienstplicht voor ultra-orthodoxe joden, nadat eerder dit jaar bijna het kabinet op het onderwerp was gevallen.

De voortdurende strijd over die dienstplicht zegt veel over de positie van ultra-orthodoxen of haredim in de Israëlische samenleving.

Op vrijdagavond lopen groepjes jonge mannen in traditionele kleding schreeuwend door de binnenstad van Jeruzalem. „Verstoring van de Shabbat!” roepen ze boos naar de mensen die op een van de weinige geopende terrassen aan hun weekendbiertje zitten. Dan vervolgen ze hun weg om op een omheining te bonzen waarachter een gearresteerde dienstweigeraar gevangen zou zitten. Voor haredim gaat religieuze plicht boven dienstbaarheid aan de staat.

Veel seculiere Israëliers steekt het dat de lasten niet gelijk verdeeld worden.

Principekwestie

De dienstplicht is voor zowel voor- als tegenstanders een principekwestie. De vrijstellingsregeling is een erfenis van de eerste premier van Israël, David Ben-Gurion. Hij wilde religieuze opleidingen (yeshiva’s) in Israël behoeden voor sluiting, nadat veel yeshiva’s in Europa verloren waren gegaan in de Tweede Wereldoorlog. Ben-Gurion had er vermoedelijk niet zo over nagedacht dat de krap 400 religieuze studenten die hij een uitweg bood, wel eens uit zouden kunnen groeien tot een groep van tienduizenden. Een groep die ook nog eens groeit, door migratie en omdat haredim gemiddeld meer kinderen krijgen.

Veel seculiere Israëliërs steekt het dat de lasten niet gelijk verdeeld worden. Een eerdere poging van de seculiere oppositiepartij Yesh Atid (‘Er is toekomst’) om van de vrijstelling af te komen, werd door de huidige coalitie grotendeels ongedaan gemaakt. Sinds het Hooggerechtshof in september 2017 verklaarde dat de regeling niet in overeenstemming was met het principe van gelijkheid voor de wet, is de moeizame zoektocht naar een compromis ingezet. Volgens het wetsvoorstel dat nu voorligt moeten yeshiva’s in totaal 3.000 studenten leveren voor militaire dienst. Voldoen ze niet aan de quota, dan volgen vanaf 2020 economische maatregelen. Yesh Atid heeft verrassend aangekondigd ook vóór het voorstel te zullen stemmen, terwijl de twee ultra-orthodoxe regeringspartijen tegen bleven. Er moet na vandaag nog een tweede en derde keer worden gestemd.

Lees ook de reactie van de yeshiva’s, toen ze een jaar geleden te horen kregen het leger in te moeten

Strengere eetregels

Wil men dan zo graag ultra-orthodoxen in het leger? Nee, dat eigenlijk niet. „We hebben meer dan genoeg soldaten”, zeiden Israëlische officieren letterlijk tijdens een recente veiligheidsconferentie. Bovendien leveren de streng gelovige militairen logistieke complicaties op, onder meer doordat ze strengere eetregels hebben en niet met vrouwen in contact mogen komen. Onlangs klaagden familieleden van vrouwelijke militaire chauffeurs in de media dat ze waren overgeplaatst naar een andere basis omdat haredi soldaten niet bij hen in het voertuig wilden stappen. En laten vrouwen nou net hard bezig zijn hun positie in datzelfde leger te versterken. Het aantal vrouwen in gevechtseenheden neemt toe en vorige week werden de eerste vrouwelijke tankcommandanten geïnstalleerd.

De haredim zijn berucht om hun neiging hun mores op te leggen aan andere delen van de bevolking. Bovendien krijgen ze politiek steeds meer te zeggen doordat het Israëlische politieke landschap in de loop der jaren is veranderd. Waar tot 2003 de Arbeiderspartij en Likud stuivertje wisselden om de macht, is een premier als Benjamin Netanyahu afhankelijk van een coalitie van meerdere partijen. „Wie de ultra-orthodoxen tevreden stelt op de paar onderwerpen die voor hen van belang zijn, is verzekerd van de steun van de gemeenschap op andere regeringsstandpunten”, legt historicus Gadi Sagiv uit. In de beleving van hun tegenstanders staat de invloed van de haredim op samenleving en politiek niet in verhouding tot hun aantal, nog steeds maar zo’n 12 procent van de bevolking. Omdat veel ultra-orthodoxen hun leven wijden aan religieuze studie, ontvangen velen van hen een uitkering.

Binnen de ultra-orthodoxe gemeenschap bestaan verschillende groepen, die in mening verschillen over ongeveer alles

‘Ze leven op kosten van de staat’

„Ze leven op kosten van de staat, werken niet, dienen het land niet en komen ons dan ook nog eens vertellen wat we moeten doen”, vat verkoopster Maria Carbon aan het strand van Ashdod het sentiment ongenuanceerd maar bondig samen.

Maar zoals de ultra-orthodoxen de buitenwereld proberen te beïnvloeden, zo sluipt die buitenwereld ook onherroepelijk hun leven in. Vorig jaar had voor het eerst meer dan de helft van de ultra-orthodoxe mannen (51,1 procent) betaald werk. Opvallend genoeg is dat percentage onder vrouwen hoger: 73 procent van de ultra-orthodoxe vrouwen heeft een (parttime) baan. Ook gaat het geboortecijfer langzaam maar zeker omlaag en de gemiddelde trouwleeftijd omhoog, er zijn supportgroepen voor mensen die uit de gemeenschap stappen en steeds meer ultra-orthodoxe joden maken gebruik van internet. Om te zorgen dat ze daarbij niet te veel van het rechte pad raken, is er zelfs een speciale Wikipedia-versie in de maak, waarbij verwijzingen naar de evolutie zijn doorgestreept en vrouwen zijn weggewerkt uit groepsfoto’s.

Veel kinderen krijgen

Het beeld van ‘de ultra-orthodoxen’ is volgens Sagiv te ongenuanceerd. Binnen de ultra-orthodoxe gemeenschap bestaan verschillende groepen, die in mening verschillen over ongeveer alles. Zo vinden de meest radicale religieuze studenten het al te veel gevraagd om zich zelfs maar te registreren om vrijstelling van militaire dienst te krijgen, terwijl anderen vrijwillig in dienst gaan. De ene groep ontvangt uitgebreide staatssteun, de andere erkent de staat Israël niet eens. Ook over de rol van vrouwen wordt verschillend gedacht. Veel kinderen krijgen vindt iedereen een goed idee, maar waar bij de ene stroming man en vrouw zelfs niet naast elkaar mogen lopen, werken vrouwen uit andere gemeenschappen buitenshuis. „Ze zijn onderling verdeeld, maar verenigd tegenover de rest,” aldus Sagiv. „Dat was in de negentiende eeuw al zo, en dat is nog steeds zo.”

Lees ook een stuk wat toenmalig NRC-correspondent Leonie van Nierop in 2014 schreef overde dienstplicht voor ultra-orthodoxen.
    • Jannie Schipper