Recensie

Gratacap toont ons de beelden achter de migratiecrisis

Tentoonstelling

De Franse fotograaf Samuel Gratacap legde tussen 2014 en 2017 de omgekeerde vluchtelingenroute af, door Italië richting Noord-Afrika. Onderweg portretteerde hij de migranten in woord en beeld. Het resultaat van zijn reis is nu te zien in FOAM.

Gevangenenkamp voor migranten in Zaouia, Libië, december 2014 Foto Samuel Gratacap

„Waar komen jullie vandaan? Hoeveel dagen op zee? Niet zwemmen, dan verdrink je!” Het is een inmiddels vertrouwd, triest beeld: vijftig, zestig bootvluchtelingen zitten opeen gepropt in een veel te kleine sloep die het vlak voor de Libische kust dreigt te begeven. Naarmate ze de boot verlaten, lijken het er steeds meer te worden. Een man op een vissersboot die net passeert, legt het gebeuren vast. „Snel! Kom eraf”, schreeuwt hij ze toe.

In fotomuseum FOAM in Amsterdam is momenteel het werk van de Franse fotograaf Samuel Gratacap te zien. Onder de naam ‘Les Invisibles’ toont hij de gezichten en vooral de verhalen achter de huidige vluchtelingenstroom en migratiecrisis. Daarvoor legde Gratacap tussen 2014 en 2017 de omgekeerde vluchtelingenroute af: door Italië, over de Middellandse Zee tot in Libië en Tunesië. De fotograaf zocht naar antwoorden op de belangrijkste vragen in de migratieproblematiek. Hij wilde de realiteit achter de cijfers zien en dus trok hij naar de bron.

Gevangenenkamp voor migranten in Zaouia, Libië, december 2014 Foto Samuel Gratacap

Les Invisibles is een nijpende, compacte expositie die leest als een audiovisueel dagboek. Of een confronterend reisverslag. Gratacap maakte niet alleen foto’s, hij praatte ook met de mannen, vrouwen en jonge kinderen die in detentiekampen zitten opgesloten, die op de vlucht zijn of die hij in Italië ontmoette omdat ze daar de draad van hun leven opnieuw proberen op te pakken. Die getuigenissen zijn ook te horen. Gratacap trok daarnaast een tijdje op met een amateurfotograaf die na schipbreuken de dramataferelen op beeld vastlegt. Bij dat alles schreef Gratacap zijn eigen ervaringen neer die ook te lezen zijn naast de fotowerken.

Eenzame schim

De Franse fotograaf brengt de vluchtelingen op een scherpe, maar respectvolle manier in beeld. Sommige foto’s zijn onderbelicht, anderen tonen een eenzame schim die op weg is door een niemandsland. Sommige vluchtelingen wenden hun hoofd af en zijn onherkenbaar, in de ogen van anderen lees je wanhoop en leed. „I’m still standing, but I’ve got nothing left”, staat te lezen op een wand tussen tal van citaten uit gesprekken die Gratacap met de vluchtelingen voerde.

De Fransman toont de vele dimensies die aan het migratiedebat zijn verbonden. Hij volgde anonieme, ‘gemaskerde mannen’ die mensensmokkelaars oppakken, ze hardhandig ondervragen en vervolgens gevangenzetten. Niemand weet in wiens opdracht ze werken. In een andere ruimte hangen zeefdrukken van foto’s waarop Europese beleidsmakers de migratiecrisis op hun manier en met hun middelen proberen te beteugelen. Hun gezichten zijn een wit vlak. Een metafoor, zo zegt Gratacap: in beide gevallen wordt getracht naar oplossingen te zoeken, maar in wezen verschuiven zowel de in eigen naam opererende rebellen, als de Europese Unie de migratiecrisis naar een andere Noord-Afrikaanse havenstad.

Door zoveel mogelijk aspecten van de migratieproblematiek - middels tekst, foto’s, audio en video - te presenteren, heeft Gratacap een heldere en opzienbare tentoonstelling gemaakt. De fotograaf toont andere verhalen dan die we via de media gewend zijn te zien. Dat gegeven confronteert de bezoeker op een indringende en directere manier. Enig minpunt is de kleine schaal van de expositie. Gezien het uitgebreide oeuvre van Gratacap had Les Invisibles best wat omvangrijker gekund.

    • Marthe Saelens