Klimaat

Data over de Niger en de veiligheid van Nederland

De Binnendelta van de rivier de Niger in Mali is een kwetsbaar gebied, waar de balans tussen mens, ecosysteem en water gemakkelijk verstoord wordt. En dat heeft ook gevolgen voor Europa, stelt .

Rivier de Niger bij Bamako Foto AFP

Op een satellietkaart van Mali lijkt de Binnendelta van de rivier de Niger op een gigantische groene vlek op een beige, zanderige achtergrond. Het is ver en afgelegen, maar de problemen ‘daar’ resulteren in nieuwe uitdagingen ’hier’ door de complexe wisselwerking tussen enkele van de grootste problemen waarmee Europa wordt geconfronteerd en klimaatverandering.

De Binnendelta zelf is weelderig en gezegend met een watervoorziening van de rivier de Niger, die dit deel van de halfdroge Sahel in een ware oase verandert. De Sahel is geen gemakkelijke plek om te wonen, ingeklemd tussen de lege uitgestrektheid van de Sahara en de vruchtbare kust van West-Afrika. Maar het gebied is ook kwetsbaar, en de natuurlijke balans tussen mens, ecosysteem en water kan gemakkelijk worden verstoord.

De schokgolven van zo’n verstoring kunnen tot in Europa reiken. Terwijl we in Nederland worstelen met kwesties als veiligheid en migratie, herinnert de Binnendelta eraan hoe deze kwesties onherroepelijk verbonden zijn met de gevolgen van klimaatverandering.

Gigantische halve maan

De Niger daalt neer uit de heuvels van Guinee voordat hij een gigantische halve maan beschrijft door Mali, Burkina Faso en Niger, en vervolgens naar Nigeria en zijn outlet aan de Golf van Guinee. Tijdens zijn passage door Mali gebeurt er iets opmerkelijks: niet lang na Mopti splitst de rivier zich over het land in een groot aantal stromen, waarvan er vele in de aarde zinken alsof ze worden geabsorbeerd door een spons. Als het water deze door land omgeven delta verlaat, komt het weer samen als een meer regelmatige rivier voor de rest van zijn reis.

Niet verwonderlijk dat de waterige rijkdom van deze binnendelta regio een grote impact heeft op het landschap en de mensen. Het ondersteunt een schat aan kleinschalige landbouw en visserij, met talloze dorpen en nederzettingen verloren op kleine eilanden tussen de stromen. Maar het evenwicht dat de Binnendelta ondersteunt is kwetsbaar, en er zijn verscheidende complicerende factoren.

Aan de rand van de Sahara, liggen de bases van Al-Qaeda in de Islamitische Maghreb (AQIM) en trainingscentra voor de internationale coalitie – inclusief Nederlandse soldaten en politie – die Al-Qaeda bestrijden. Het is bekend dat deze opstandelingen zich richten op gemeenschappen in de Binnendelta, die zelf worden verstoord door onenigheid tussen generaties: alomtegenwoordige mobiele telefoons hebben ertoe bijgedragen dat de jongere generatie ontevreden is over de levens van hun ouders.

Vele migratieroutes van West-Afrika naar het veronderstelde Beloofde Land van Europa doorsnijden de regio. Dat brengt de invloed van smokkelbendes. Stroomopwaarts dreigen damprojecten in Guinee en Mali zelf de stroom van de Niger in de Binnendelta te verstoren. Ondertussen is water-intensieve commerciële landbouw voor gewassen zoals suikerriet ontstaan, gefinancierd door buitenlandse investeerders.

En dan is er het klimaat. Stijgende temperaturen in dit gebied kunnen voedselzekerheid ondermijnen en levensonderhoud van bewoners vernietigen, de Malinese economie bedreigen en meer mensen naar vluchtroutes brengen – of het nu gaat om stedelijke sloppenwijken, migratieroutes naar het noorden, naar Europa of naar de bittere gelederen van AQIM. Plaatsen zoals de Binnendelta van de Niger zijn ground zero voor klimaatverandering. Wat daar gebeurt, heeft ook invloed op wat hier gebeurt, vele duizenden kilometers verderop.

Cruciale verbanden

Het gevaar is duidelijk, maar wat kan eraan gedaan worden?

De eerste stap is het herkennen van de cruciale verbanden. Op een conferentie over klimaat, vrede en veiligheid in Brussel, bijeengeroepen door Federica Mogherini, de hoge vertegenwoordiger van de Europese Unie voor Buitenlandse Zaken en Veiligheidsbeleid, werd onlangs veel gesproken over de rol van onafhankelijke data, zoals satellietdata. Die kunnen ons near real time helpen begrijpen wat er gebeurt op plaatsen zoals de Binnendelta van de Niger en de complexe wisselwerking tussen natuurlijke en menselijke factoren.


Het World Resources Institute heeft onlangs Resource Watch gelanceerd. Het is gericht op het combineren en ontsluiten van enorme hoeveelheden gegevens op een manier die besluitvormers bij defensie, diplomatie, en ontwikkelingssamenwerking kunnen begrijpen. Het combineert data over milieu (zoals klimaatverandering, waterschaarste, bodemdegradatie) met gegevens over armoede (zoals onderwijs, voedselzekerheid, gezondheid) en politieke indicatoren (zoals politieke fragiliteit, transparantie, protesten over water en voedsel).

Zo creëren we een vroegtijdig waarschuwingssysteem dat inzichtelijk maakt waar ecosysteemdegradatie de bestaande sociaal-economische ongelijkheid kan verergeren, en politieke onrust binnen, en tussen, landen kan aanwakkeren.

Dat werkt alleen als we tegelijkertijd de door de mens veroorzaakte klimaatverandering een halt toeroepen. Vergeet een leeg getal als twee graden Celsius, denk aan de impact van het broeikaseffect in gebieden zoals de Binnendelta van de Niger. Dit onderstreept de urgentie van onze overgang naar een koolstofarme, duurzame en circulaire economie.

Dit gaat niet alleen over het ondertekenen van internationale verplichtingen of het toekomstige concurrentievermogen, maar ook over onze eigen fundamentele veiligheidsbelangen: de duurzame ontwikkeling van kwetsbare regio’s zoals de Binnendelta van de Niger is net zo belangrijk voor onze eigen veiligheid als voor de bewoners daar.

Westerse verworvenheden zoals ontplooiingsmogelijkheden, menselijke waardigheid, rechtszekerheid en stabiele politieke pluriformiteit zijn hun recht. Het investeren in, en behalen van, de duurzame ontwikkelingsdoelen is onze gezamenlijke opdracht. Ook, of misschien wel juist, ver weg in gebieden als de Binnendelta van de Niger.

Blogger

Kitty van der Heijden

Kitty van der Heijden werkt in Ethiopië voor het World Resources Institute.

    • Kitty van der Heijden