In het Oval Office kun je laten zien dat je meetelt

Bezoek Witte Huis

Mark Rutte en Sigrid Kaag bezoeken deze maandag Donald Trump. Vijf factoren die de gesprekken gaan bepalen.

Mark Rutte staat de pers te woord na afloop van de wekelijkse ministerraad. Op de voorgrond een kartonnen Donald Trump. Foto Robin Utrecht/ANP

Het Oval Office van het Witte Huis is opvallend klein, maar intimideert meteen bij binnenkomst. De eikenhouten Resolute Desk, die al sinds John F. Kennedy als presidentieel bureau gebruikt wordt. De goudkleurige gordijnen, die van Bill Clinton zijn geweest. De banken, een erfstuk van George Bush sr. De somber starende blikken van oud-presidenten op de portretten aan de muur.

Voor de Amerikaanse president zelf zijn bezoeken vanuit het buitenland niet erg belangrijk, vertelde Gordon Adams eens, die als medewerker van Bill Clinton deze sessies organiseerde. Als een president iets van een andere leider wil, belt hij gewoon. Een ontvangst in het Oval Office haalt zelden het nieuws in de VS. Het is een geste, meer niet.

De druk ligt altijd op de bezoeker, nooit op de gastheer, in het Heilige der Heiligen van de Amerikaanse politiek. Dit is de plek waar vrijwel iedere buitenlandse leider gezien wil worden. Een bezoek aan het Oval Office laat zien aan het thuisfront dat je meepraat, en internationaal meetelt. Landen die tot de ‘A-categorie’ behoren, trouwe bondgenoten, krijgen nog wel eens meer dan een uur. In die tijd kun je, als je geluk hebt, een ‘pitch’ doen, en heel kort uitleggen wat je van de Verenigde Staten wil.

Premier Mark Rutte en minister Sigrid Kaag (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, D66) krijgen volgens de afspraak zeker een uur, als ze deze maandagmiddag in Washington het Oval Office betreden. Rutte en Kaag krijgen eerst samen tijd met Trump, daarna melden zich vertegenwoordigers uit het Nederlandse bedrijfsleven. Rutte en Kaag moeten dus precies weten wat ze willen vertellen. Maar ze zitten tegenover de grilligste Amerikaanse president uit de recente Amerikaanse geschiedenis, wiens regering zich in hoog tempo vervreemdt van traditionele Europese bondgenoten. Wat moeten ze in dat uur zeggen, of doen? Wanneer is hun bezoek succesvol? Deze factoren bepalen de gesprekken:

  1. De boodschap is ingewikkeld

    De officiële gespreksthema’s beloven een lastig gesprek voor Rutte en Kaag. Volgens het communiqué van het Witte Huis gaat de ontmoeting over handel. Nederland is kritisch over de handelsoorlogen die de regering-Trump heeft aangekondigd, omdat ze de Nederlandse en Europese handelspositie schaden. Hier liggen de standpunten van Nederland en de VS ver uiteen.

    Hetzelfde geldt voor de NAVO, het andere onderwerp op de gespreksagenda. Trump vindt dat de Europese bondgenoten meer moeten bijdragen aan Defensie: 2, of liever 3 procent van het bruto binnenlands product. Hij dreigde in het verleden zelfs met een kleinere Amerikaanse rol in het bondgenootschap. Nederland haalt de komende jaren 1,31 procent. Ondanks een verhoging zit Nederland dus nog ver onder Trumps eis.

    Nog een gespreksonderwerp: MH17. De Verenigde Staten steunen het Nederlandse standpunt dat Rusland verantwoordelijk is voor het neerhalen van het toestel, waarbij 298 doden vielen. Maar MH17 blijft een lastig thema. Er komt ook een top aan tussen Trump en de Russische president Vladimir Poetin, op 16 juli. Trump streeft óók naar een betere verhouding met Poetin.

  2. Nederland kijkt mee

    Rutte heeft één concreet verzoek aan Trump. Maar het is een lastige kwestie, die hem in Nederland in de problemen kan brengen. Het kabinet wil namelijk met de VS onderhandelingen beginnen om Amerikaans douanepersoneel op Schiphol te laten werken. Dat schreef staatssecretaris Mark Harbers (Justitie en Veiligheid, VVD) op 22 juni aan de Tweede Kamer. Nederland ziet economisch voordeel in deze samenwerking. Maar dat heeft gevolgen: de regering-Trump heeft een inreisverbod voor reizigers uit zeven landen ingevoerd. Het Amerikaanse Hooggerechtshof bekrachtigde dit vorige week. Die maatregel is volgens critici een verkapt inreisverbod voor moslims, omdat het vooral inwoners uit overwegend islamitische landen treft.

    Dit betekent dat Nederland mogelijk gaat meewerken aan een zeer omstreden maatregel. Coalitiepartij D66 wil daarom dat overwogen wordt het gesprek over de „ongrondwettelijke” maatregel op te schorten. Nederland heeft het inreisverbod altijd veroordeeld, maar het kabinet ziet ook economisch voordeel. Het gesprek tussen Trump, Rutte en Kaag krijgt daarom ook een binnenlands-politieke dimensie.

  3. Premier Mark Rutte bezocht president Barack Obama in 2011 om te praten over de economie. „Jobs, jobs jobs”, zei Rutte monter, toen de twee elkaar ontmoetten. Obama glimlachte ironisch toen hij dat hoorde. Hij wilde niet het Nederlandse succesverhaal aanhoren („de op twee na grootste investeerder in de VS!”). Hij wilde via Rutte Bondskanselier Angela Merkel toespreken. Obama was bezorgd over de schuldencrisis in de eurozone, en vond dat Merkels sobere beleid averechts zou werken. In dat conflict koos Rutte de kant van Merkel, tot irritatie van Obama. Maar Rutte boekte ook heimelijk een succes: hij sleepte de organisatie van de Nuclear Security Summit van 2014 binnen, een congres van wereldleiders om nucleair terrorisme te voorkomen.
    Foto Valerie Kuypers/ANP
    Om zeven uur ’s ochtends waren premier Jan-Peter Balkenende en minister Jaap de Hoop Scheffer (Buitenlandse Zaken, CDA) welkom in het Witte Huis. Maar dat was allerminst de blijk van minachting die veel Nederlandse commentatoren in de ontmoeting zagen. Er werden zaken gedaan. Officieel ging het die ochtend om het Nederlandse bondgenootschap in Irak en Afghanistan, waar Amerika oorlog voerde. Bush had Nederland nodig, omdat hij wilde uitstralen dat de oorlogen internationale missies waren, geen Amerikaanse oorlogen. Nederland bleef in beide oorlogen nog jarenlang betrokken. Tegelijkertijd was het bezoek het informele sollicitatiegesprek van De Hoop Scheffer voor de post van secretaris-generaal van de NAVO. De Hoop Scheffer kreeg die baan een paar maanden later.
    Foto Chris Kleponis/EPA
    Het eerste bezoek van Wim Kok aan het Oval Office was in februari 1995. Vijf jaar later keerde hij nog eens terug. Tijdens de ontmoeting vroeg Clinton Nederland om troepen te blijven leveren aan de VN-macht in voormalig Joegoslavië. Kok bood Clinton een klok aan voor het Nederlandse Carillion in Arlington, dat de VS kregen als dank voor de bevrijding. Een gevolg van het bezoek was vooral dat Clinton groeiende bewondering kreeg voor Kok, in wie hij een wegbereider van de zogeheten Derde Weg zag. Kok ont-ideologiseerde de sociaal-democratie in Paars I, en Clinton zag daarin een voorbeeld voor zijn eigen politieke koers.
    Foto ANP
  4. Uiterlijk bedriegt

    Misschien nog wel belangrijker dan de officiële agenda is de agenda die ongeschreven blijft. Ontmoetingen tussen Nederlandse premiers en Amerikaanse presidenten zijn achteraf altijd anders dan ze aanvankelijk leken.

    Premier Jan-Peter Balkenende en minister Jaap de Hoop Scheffer (Buitenlandse Zaken, CDA) kregen in Nederland lacherige recensies toen zij in september 2003 voor een vroeg ontbijt werden uitgenodigd door president George W. Bush. Balkenende oogde ongemakkelijk. Maar schijn bedroog: de Nederlanders kregen vijf kwartier, en streken de benoeming glad van De Hoop Scheffer als nieuwe secretaris-generaal van de NAVO.

    Het bezoek van premier Rutte aan Obama in 2011 ging officieel over de eurocrisis, maar over het belangrijkste succes werd niet openlijk gepraat: Nederland haalde het gastheerschap van de Nuclear Security Summit van 2014 binnen, inclusief een bezoek van Obama. Na afloop van zijn gesprek met Obama liet Rutte tegen journalisten zijn afkeer merken van vragen die over het uiterlijk vertoon van het bezoek gingen. „Ga zoiets nou niet romantiseren.”

  5. Bekijk ook de fotoserie van eerdere ontmoetingen tussen Trump en andere wereldleiders: Handenschudden met Trump
  6. Met Trump is alles mogelijk

    Barack Obama hield zich strak aan een script als er buitenlandse leiders langskwamen. Obama had zijn vaste uitdrukkingen. Kleinere bondgenoten waren altijd „een van de trouwste vrienden”, en „boksen boven hun gewichtsklasse”. Ofwel: voor een klein land doen ze aardig mee in de wereld. Ook Rutte kreeg in 2011 die teksten te horen. Bij Trump verlopen bezoeken juist onvoorspelbaar. Zo weigerde hij Bondskanselier Angela Merkel een hand te geven toen fotografen daar om vroegen. Trump kan ook juist vleiend zijn, zoals de Japanse premier Shinzo Abe en de Franse president Emmanuel Macron merkten. Ook kan Trump in gesprekken zijn gesprekspartner zomaar gelijk geven of naar de mond praten.

    Dat biedt kansen voor Rutte en Kaag. Het zal niet voor het eerst zijn dat Trump onverwachte concessies doet. Maar, diplomaten weten ook dat Trumps humeur snel verandert. Het ochtendprogramma Fox and Friends, dat Trump trouw kijkt, kan zomaar het gespreksonderwerp bepalen.

  7. Europa telt voor Rutte meer dan Amerika

    Het bezoek van Angela Merkel in 2017, dat buitengewoon kil verliep, werd een les voor andere regeringsleiders die bij Trump langskwamen. Merkel en Trump botsten over vrijhandel, vluchtelingen en de internationale rechtsorde. Merkel, nog de informele Europese leider in de Obama-jaren, had in Washington afgedaan als eerste Europese gesprekspartner.

    Emmanuel Macron, die in april op staatsbezoek kwam, had Merkel goed bestudeerd, vertelde een diplomaat die het bezoek voorbereidde. Hij wilde kritisch zijn op Trump, met name over het opblazen van het nucleaire akkoord met Iran, maar wilde niet te ver gaan. De verhoudingen moesten goed blijven, zodat Frankrijk de eerste gesprekspartner van de VS zou worden. Tijdens zijn staatsbezoek in Washington stond dus vooral Macrons positie in Europa op het spel.

    Dat telt nu ook voor Rutte en Kaag. Slagen zij erin kritisch te zijn op Amerika zonder de relatie te bekoelen? Contact met Washington is heel wat waard, in het Trump-tijdperk. Rutte kan zijn Europese positie dus versterken, ook als er niets concreets uit dit bezoek komt.

Tekening Ruben L. Oppenheimer

    • Guus Valk