Op visite bij de nieuwe kwelgeest

Premier Rutte naar witte huis Rutte gaat naar Washington als premier van Nederland, lidstaat van de EU. En Trump houdt niet van de EU.

Als een Nederlandse regeringsleider op bezoek gaat bij de Amerikaanse president is de machtsverhouding een gegeven: kleine bondgenoot maakt opwachting bij wereldleider. Andere landen slaan doorgaans niet veel acht op zo’n bilateraal overleg.

Maar het bezoek dat premier Mark Rutte (VVD) maandag aan het Witte Huis brengt, is anders: gezien de gespannen verhouding tussen Europa en VS is elke ontmoeting tussen een Europese regeringsleider en president Trump extra beladen. Europa is na de diplomatieke crash van de G7 top zeer bezorgd over de werkrelatie met de Amerikaanse president. En aan de vooravond van de NAVO-top op 11 juli en Trumps ontmoeting met de Russische president Vladimir Poetin daarna, doet de Amerikaanse president weinig moeite de Europese zorgen weg te nemen.

Integendeel. Trump lijkt juist steeds feller. Na de G7 viel hij Angela Merkel aan op Twitter, op een voor haar kwetsbaar politiek moment. Deze week schilderde hij de Europese Unie herhaaldelijk af als een bondgenootschap dat het dwarszitten van de VS als raison d’être heeft. „We houden natuurlijk van de Europese landen”, twitterde hij donderdag. „Maar de Europese Unie is, natuurlijk, in het leven geroepen om de VS te benadelen.” Een dag daarvoor zei Trump tijdens een rally in North Dakota: „Soms zijn onze ergste vijanden onze zogenaamde vrienden en bondgenoten.” Ook bleek deze week dat Trump af en toe een losse poging doet een wig in de EU te drijven: volgens The Washington Post stelde hij eind april tijdens een ontmoeting de Franse president Emmanuel Macron een gunstig bilateraal handelsakkoord met de VS in het vooruitzicht – als Frankrijk uit de EU zou stappen.

Lees ook ‘Soms is het gewoon niet handig om lomp te zijn’, waarin twee onderzoekers de Nederlandse kracht en zwakte bij onderhandelingen bespreken

Sinds de G7 is omgekeerd de liefde ook verder bekoeld. De voorzitter van de Europese Raad, Donald Tusk merkte al eens op dat Europa met een vriend als de VS geen vijand meer nodig heeft. Deze week wees Tusk er in een brief aan EU-regeringsleiders op dat de eenheid van het Westen op het spel staat. „[…] transatlantische relaties staan onder enorme druk als gevolg van het beleid van president Trump. Helaas gaat de verdeeldheid verder dan handel. […] ik ben ervan overtuigd dat we de Unie moeten voorbereiden op worst-case scenario’s.”

Het Nederlandse bezoek draait in eerste instantie om de bilaterale verhoudingen. Die zijn traditioneel uitstekend, maar de relatie is momenteel niet rimpelloos en ook in bilateraal overleg is Europa nooit veraf.

Zo hebben de VS een meningsverschil met Nederland over de lage defensie-uitgaven. Nederland geeft tegenwoordig weliswaar meer uit aan defensie, maar de kans is klein dat de NAVO-norm gehaald zal worden. En al hebben ook andere NAVO-landen hun defensie-uitgaven verhoogd, Trump zwakt zijn retoriek niet af.

In maart legde de Zweedse premier Stefan Löfven Trump de alliantie van zijn land met de NAVO uit; geen lidmaatschap, maar een partnerschap als dat opportuun is. Trump antwoordde, vertelde een Amerikaanse diplomaat aan The Washington Post, dat dat misschien ook voor de VS een goed idee zou zijn. Het zou gaan om een grap, maar de suggestie is Brussel niet ontgaan.

Op de agenda van het overleg staan ook de economische betrekkingen. De VS is een van de grootste handelspartners van Nederland en de grootste buiten de Europese Unie. Maar met handel belandt Rutte meteen bij het volgende trigger-point van Trump. Na afkondigingen van importtarieven op elkaars producten liggen de handelsbesprekingen tussen de VS en Europese Unie momenteel zelfs stil, en ook hier lijkt een omslagpunt nog niet in zicht.

Met welke opstelling kan Rutte bij Trump het meeste bereiken? In de eerste maanden na Trumps aantreden maakte The New York Times een rondgang langs diplomaten in Washington met de vraag hoe zij hun bazen voorbereidden op een ontmoeting met Trump. Tot de briefings behoorden tips als ‘wees bondig’. Doe een voorstel dat hij kan verkopen als een overwinning. Geef hem complimenten.

Angela Merkel koos steeds voor een zakelijke, afstandelijke houding. Ze verbergt de meningsverschillen met Trump niet, en draagt duidelijk haar waardering voor de klassieke, transatlantische betrekkingen uit. Dat leverde al bij haar eerste ontmoeting met Trump relatief strakke gezichten en atmosferische storingen op. Als vaandeldraagster van het oude Europa, dat democratische waarden huldigt, de Amerikaanse markt met in het oog lopende producten – Duitse auto’s – bewerkt, maar geen krijgsmacht van betekenis wil financieren, werd Merkel Trumps favoriete Europese schietschijf.

President Macron pakte het anders aan: met een groots, geheel op Trumps smaak afgestemd charme-offensief. Hij onthaalde de president op een diner in de Eiffeltoren en op een militaire parade. Op staatsbezoek in Washington kwamen er vervolgens behalve handdrukken en schouderklopjes zelfs zoenen en mannenknuffels aan te pas.

Toch kon ook Macron niet voorkomen dat Trump de VS terugtrok uit de nucleaire deal met Iran.

Waar Trump anti-Europeser lijkt geworden, is Rutte door de transatlantische fricties juist ‘Europeser’ geworden. „De multilaterale orde wordt uitgedaagd op een manier die we in decennia niet gezien hebben en de geopolitieke machtsbalans is aan het schuiven”, zei de premier eerder deze maand in een toespraak. Zijn persoonlijke Europa-standpunt, zei de premier „was geëvolueerd.”

Rutte hoopt, zo zei hij donderdag in Brussel, Trump duidelijk te maken „dat vrijhandel leidt tot een grotere koek, tot welvaartsgroei, ook voor de Verenigde Staten”. Maar zal de born-again Europeaan Rutte Europa ook verdedigen tegen de onwaarheden die Trump over de EU verkondigt? En wijst de transatlanticus Rutte Trump op het belang van het transatlantisch bondgenootschap?

Rutte zelf temperde in Brussel de verwachtingen over wat hij gedaan kan krijgen van Trump. Refererend aan Merkel en Macron zei hij: „De heffingen, het terugtrekken uit de Iran-deal, hij deed het toch. Ik denk niet dat mijn bezoek maandag grensverleggend zal zijn.”

    • Maartje Somers
    • Michel Kerres