Vijf vragen over de politieke aardverschuiving die Mexico verwacht

Vijf vragen over De Mexicaanse verkiezingen lijken, volgens alle peilingen, op een politieke aardverschuiving uit te draaien. Vijf vragen over de belangrijkste stembusgang in decennia voor Mexico.

Volgens de peilingen is de links-nationalistische Andrés Manuel López Obrador (met wit overhemd) de grootste kanshebber tijdens de Mexicaanse verkiezingen zondag Foto Alfredo Estrella/AFP

Mexico gaat deze zondag naar de stembus voor verkiezingen die, volgens alle peilingen, voor een politieke aardverschuiving zullen zorgen in het land van 123 miljoen inwoners. De Mexicanen zouden de oude politieke partijen een vernietigende nederlaag willen toedienen. Al maanden lijkt duidelijk dat een links-nationalistische, anti-establishment-kandidaat de nieuwe president gaat worden. Ofwel: naast Trump nog een ordeverstoorder erbij op het Noord-Amerikaanse continent. Vijf vragen over de belangrijkste stembusgang in decennia voor Mexico:

  1. Wat wordt er gekozen?

    Mexico kiest één keer in de zes jaar een nieuwe president, die maximaal één termijn mag dienen. De verkiezing vindt plaats in één ronde. Zondagavond rond 11 uur lokale tijd (6 uur maandagochtend in Nederland) wordt een voorlopige uitslag bekend. Mexico kent vervolgens een lange transitieperiode: de nieuwe president treedt pas aan op 1 december.

    Daarnaast brengen de 89,1 miljoen kiesgerechtigde Mexicanen deze zondag hun stem uit voor een Kamer van Afgevaardigden en een Senaat. Ook worden in de meeste deelstaten nieuwe volksvertegenwoordigers en gouverneurs gekozen – en op lokaal niveau nieuwe burgemeesters en gemeenteraden. In totaal zijn 3.400 politieke posten te vergeven, een record.

  2. Hoe is de sfeer in Mexico?

    De verkiezingen vinden plaats op een moment van grote maatschappelijke woede over de huidige politieke klasse en haar diepgewortelde corruptie. Kiezers zijn murw gebeukt door een eindeloze reeks schandalen rond politici - van burgemeesters tot de president zelf. Deze verrijken zichzelf - veelal ongestraft - uit de staatskas. Ze spannen samen met de vele criminele bendes in het land. En gunnen zichzelf schaamteloos allerlei privileges, zoals miljoenenpensioenen. Ondertussen leeft bijna de helft van de bevolking onder de armoedegrens.

    De huidige president Enrique Peña Nieto van de aloude machtspartij PRI is heel impopulair. De jonge, mediagenieke Peña trad in 2012 aan met de belofte de economie te laten groeien en het geweld in te dammen. Hij heeft enkele belangrijke, marktvriendelijke hervormingen doorgevoerd, maar maakte zich erg ongeliefd door amper maatregelen te nemen tegen corrupte partijgenoten. Hij kwam juist zelf in opspraak, rond de bouw van een villa.

    Bijna de helft van de Mexicaanse bevolking leeft onder de armoedegrens

    Veel Mexicanen vinden dat de huidige politici het land leegplunderen. Mexico zou rijk kunnen zijn, maar groeit ondermaats door al die corruptie, is de algemene klacht. Het geweld laait ondertussen ongekend hoog op en ook de verkiezingscampagne was bloedig met zeker 120 moorden op lokale politici. Leger en politie kunnen geen orde op zaken stellen, omdat ze op grote schaal geïnfiltreerd zijn door criminelen. Ze zijn zelf oorzaak van het veiligheidsprobleem.

    Samen met de sluimerende onvrede over groeiende inkomensongelijkheid en andere keerzijdes van vrijhandel en globalisering, leidt dit tot een explosieve cocktail van ontevredenheid. Zoals in veel westerse landen is de traditionele partijpolitiek in verval. In alle delen van het land menen zowel hoog- als laagopgeleide, rijke als arme Mexicanen dat het tijd is voor een grote schoonmaak.

  3. Komt er een wisseling van de macht?

    Volgens alle peilingen is er vanaf het begin van de campagne maar één echte kanshebber op winst geweest. Deze Andrés Manuel López Obrador komt uit voor de door hem zelf opgerichte Beweging voor Nationale Vernieuwing (afgekort als Morena, wat ook bruine of brunette betekent). Deze jonge partij doet mee in alliantie met de kleinere Arbeiderspartij (PT) en de conservatieve splinterpartij PES. Met de campagneslogan ‘Samen zullen we geschiedenis schrijven’ zou AMLO op zeker 40 procent van de stemmen kunnen rekenen.

    Obrador zou daarmee twee keer zoveel stemmen krijgen als de nummer twee en drie in de peilingen. Dit zijn Ricardo Anaya, een jonge, kaalgeschoren advocaat (39) uit een rijke familie, die uitkomt voor de centrum-rechtse PAN. Hij voert campagne in een verbond met de centrum-linkse PRD (de oude partij van AMLO) en Burgerbeweging (MC) onder de slogan ‘Een Mexico in vrede’. Anaya ligt al de hele campagne onder vuur omdat onduidelijk is waar een deel van zijn fortuin vandaan komt.

    De derde kandidaat is Antonio Meade, een op zich bekwame, zachtaardige ex-minister, die zeer zijn best doet over te komen als een doorsnee Mexicaan. De technocraat komt echter uit voor de PRI, van de algemeen bespotte huidige president Peña.

    En dan is er nog een vierde, onafhankelijke kandidaat: Jaime Rodríguez Calderón. De kandidatuur van deze grofgebekte gouverneur van Nuevo León (bijnaam: El Bronco, De Lomperik) wordt door niemand serieus genomen. Hij mocht evenwel meedoen aan de tv-debatten en stelde daarbij voor om de handen van corrupte politici af te hakken.

    De kandidaten in Mexico van links naar rechts: Ricardo Anaya van de centrum-rechtse PAN, Andrés Manuel López Obrador van de Beweging voor Nationale Vernieuwing, de bekwame Jose Antonio Meade die voortkomt uit de partij van de zittende president en tot slot de grofgebekte onafhankelijke kandidaat Jaime “El Bronco” Rodríguez Calderón. Foto’s AFP

  4. Wie is die gedoodverfde winnaar?

    AMLO, zoals López Obrador in de volksmond genoemd wordt, deed twee keer eerder een gooi naar de macht. In 2006 verloor hij nipt na een omstreden hertelling, die volgens veel Mexicanen gemanipuleerd werd door de regering. AMLO en zijn aanhang demonstreerden maandenlang tevergeefs tegen die nederlaag. Hij liet zich daarbij met veel theater tot de ‘legitieme’ president van het land inhuldigen. In 2012 greep hij ook naast de winst, ditmaal met een ruimere marge.

    Deze derde keer moet scheepsrecht worden. Het enige waarvoor AMLO’s kiezers bevreesd zijn, is dat er opnieuw fraude wordt gepleegd om Obrador af te stoppen. Mexico kent een lange traditie van stembusgesjoemel en stemmenkoperij. Zijn voorsprong is ditmaal echter zo groot, dat die lastig weg te poetsen lijkt. Bovendien zou een onverwacht verlies van AMLO door hem en zijn aanhang niet gepikt worden en massale protesten ontketenen. Als de zittende macht al iets tegen hem zal proberen, is het eerder bij de verkiezingen voor senaat en kamer. Het zal voor AMLO cruciaal zijn ook daar een sterk mandaat te krijgen, wil hij zijn beloftes kunnen waarmaken.

    AMLO belooft niets minder dan een ‘nieuw vaderland’. Volgens hem zou zijn overwinning een ‘vierde transformatie’ van het land inluiden. De eerste was de onafhankelijkheid van Spanje (in 1810), gevolgd door de liberale hervormingen van staatsman Benito Juárez (tweede helft van de 19de eeuw) en tot slot de Mexicaanse Revolutie (begin 20ste eeuw).

    Zijn winst zou in ieder geval een waterscheiding betekenen in de Mexicaanse politiek. Een groot deel van de twintigste eeuw heette Mexico een ‘perfecte dictatuur’. Er waren verkiezingen, maar de PRI won altijd. In 2000 kwam voor het eerst een president van een andere partij aan de macht: Vicente Fox van de centrumrechtse PAN. De democratie in Mexico bleef echter ook deze eeuw verre van perfect, met corruptie, cliëntelisme en machtsmisbruik op alle niveaus.

  5. Kan AMLO zijn belofte waarmaken?

    AMLO wil het ‘corrupte regime’ van de ‘machtsmaffia’ omverwerpen en een grote schoonmaak houden bij de overheid. Hij belooft ‘nul corruptie’ te bereiken door zelf het goede voorbeeld te geven. Hij zal zijn salaris halveren, het presidentiële vliegtuig verkopen en van regeringspaleis Los Pinos wil hij een museum maken. Hij belooft in zijn huidige, bescheiden appartement te zullen blijven wonen. Obrador gebruikt hiervoor een bekend cliché: een trap maak je ook van boven naar beneden schoon.

    De geweldsspiraal wil hij doorbreken met amnestie voor kleine drugshandelaren of -producenten. Ook wil hij investeren in de jeugd, bijvoorbeeld door jongeren zonder werk of opleiding stageplaatsen te geven. Más becarios, menos sicarios (vrij vertaald: meer stagiairs, minder huurmoordenaars), luidt hierbij zijn oneliner.

    Verder wil hij een deel van de hervormingen van Peña terugdraaien of afzwakken, zoals die van het onderwijs en de energiesector. Ook wil hij zijn land meer zelfvoorzienend en minder afhankelijk van de VS maken.

    Wie niet voor AMLO is, is vaak ook meteen zeer fel tegen hem. Zijn tegenstanders schilderen hem graag af als een ultralinkse socialist zoals wijlen Hugo Chávez, die Venezuela in diepe malaise stortte. AMLO zelf vergelijkt zichzelf liever met de Braziliaanse ex-president Lula die dankzij flinke economische rugwind fors kon investeren in sociale programma’s en zo een hele nieuwe middenklasse creëerde. AMLO spiegelt zich ook aan de Uruguayaanse ex-president Mujica die in zijn bescheiden huisje bleef wonen en bijvoorbeeld als eerste land marihuana legaliseerde.

    AMLO tijdens een verkiezingsrally begin juni in Uruapan. Foto Alan Ortega/Reuters

    Ook zal AMLO als volgende regeringsleider moeten omgaan met de onvoorspelbare Amerikaanse bovenbuurman. Op thema’s als vrijhandel, veiligheid en migratie staat de bilaterale samenwerking onder druk sinds het aantreden van Donald Trump in Washington. Alle kandidaten zijn kritisch over Trumps uithalen naar Mexico of plannen voor een grensmuur. Juist daarom waren de VS geen belangrijk campagnethema. AMLO belooft dat zijn land „geen piñata zal zijn” naar de papier-maché-poppen waarop ingeslagen wordt op Mexicaanse feestjes. Maar in het algemeen interesseert het buitenland hem amper. Hij spreekt nauwelijks Engels.

    Ook AMLO-kiezers zeggen dat hun kandidaat nogal vergaande beloftes doet. Ze begrijpen wel dat het volledig ‘uitroeien’ van corruptie onrealistisch is. Maar velen zeggen: laten we in ieder geval een begin maken. Volgens een studie van de Wereldbank gaat jaarlijks een vijfde van de Mexicaanse economie verloren aan corruptie. Als er onder Obrador ook maar een klein deel hiervan in de staatskas kan blijven, levert dat al snel veel op. De PAN en PRI hebben het land slecht bestuurd, dus kiezers lijken massaal bereid een gokje te wagen: erger dan dit kan toch niet?

Meer lezen over Mexico? Vier leestips:

Tancítaro stond symbool voor moorden, ontvoeringen en afpersingen die Mexico teisteren. Nu is het provinciestadje, waar de economie volledig draait om de avocadoteelt, een oase van rust in de woelige regio.
In het drooggevallen Texcoco-meer bouwt Mexico aan een enorm vliegveld. Presidents-kandidaat Obrador is tegen. Als de aanleg stilvalt, raakt dat ook Nederlandse bedrijven.
Een linkse nationalist die zich presenteert als buitenstaander maakt goede kans zondag de Mexicaanse presidentsrace te winnen. Andrés Manuel López Obrador, alias ‘AMLO’, geldt als een anti-Trump, met soms nogal trumpiaanse trekjes.
Hoe ziet de migratiecrisis eruit aan de andere kant van de Amerikaanse zuidgrens? In het Mexicaanse Reynosa is de familie Solís gestrand.
    • Merijn de Waal