Voetbalfeest, diep in het hart van autoritair Rusland

WK-speelstad In Sovjettijden was Saransk, in het Russische achterland, een verboden stad en ook nu nog regeert Moskou met harde hand. Met het WK gaat een wereld open voor de arme regio. „Dit is een historisch moment.”

De politie die in Saransk op straat is, legt een voor Rusland ongekende beleefdheid aan de dag. Foto Steven derix

Het wereldkampioenschap voetbal was in Saransk, en de inwoners kunnen het nog steeds niet geloven.

Voor de laatste poulewedstrijd Panama-Tunesië (1-2) is op donderdag de halve stad uitgelopen. Tienduizenden burgers trekken in een feestelijke optocht naar de gloednieuwe Mordovia Arena. Burgers die veel geld hebben betaald om een wedstrijd te zien die er niet meer toe doet, tussen twee van de zwakste landen van dit toernooi.

Saransk, een onbeduidende plaats in het Russische achterland, was twee weken een verzamelplaats van de wereld.

„Als ik eraan denk dat dit de laatste wedstrijd is in onze stad, dan wordt het mij zwaar te moede”, zegt de 64-jarige vrijwilligster Lidia Pavlovna. „Je zou willen dat het nooit ophoudt”, zegt ze met een snik in haar stem.

Saransk (300.000 inwoners) is de kleinste speelstad van het WK – tot in de jaren vijftig waren de meeste huizen hier nog van hout. Een klein bestuurscentrum in een rurale regio, die van oudsher werd bewoond door de Mordvienen, een Finoegrisch volk.

Grootste gebouw is van de FSB

In Sovjettijden was dit een verboden stad en ook nu nog regeert Moskou met harde hand. De regio Mordovië kent de meeste gevangenissen van Rusland. Het lokale kantoor van de geheime dienst FSB is een van de grootste gebouwen van de stad. Bij de presidentsverkiezingen van afgelopen maart stemde ruim 85 procent van de bevolking op Vladimir Poetin.

De afgelopen twee weken werd deze stad overspoeld door bijna honderdduizend buitenlandse supporters: van Denen tot Panamezen. De inwoners van Saransk wisten niet wat hen overkwam. Toen het Portugese elftal neerstreek voor de wedstrijd tegen Iran, verzamelde zich een duizendkoppige menigte voor het hotel om de superster toe te zingen. Cristiano Ronaldo verscheen even voor het raam en vleide twee handen tegen zijn rechteroor: bedtijd. De Iraniërs in het centrum hadden daar lak aan en bliezen de hele nacht op hun groen-witte plastic toeters.

De komst van al die buitenlanders heeft geleid tot lichte dooi, diep in het hart van autoritair Rusland. Voor de eerste groepswedstrijd werden duizenden extra agenten en militairen van de Nationale Garde naar Saransk gehaald. Toen bleek dat dat niet nodig was, verdwenen de meeste agenten uit het straatbeeld. De politie die nog wel op straat is, legt een voor Rusland ongekende beleefdheid aan de dag.

Foto Steven Derix

„We hopen dat als de buitenlanders vertrekken de politie even zachtaardig, beleefd en vriendelijk blijft”, lacht advocaat Marat Asjimov, die veel politieke zaken in zijn praktijk heeft. „Misschien is dit WK een duwtje in de goede richting.”

Op de organisatie van het WK is niets aan te merken, en zowel buitenlandse journalisten als supporters zijn verrast door de goede sfeer. De geboren Tunesiër Taoufik ben Hassine was bij de wedstrijd België-Tunesië in Moskou en was onder de indruk. Maar alles valt in het niet bij de hartstocht waarmee hij in Saransk wordt begroet. In de fanzone wordt hij zo vaak aangeklampt dat hij nauwelijks tijd heeft voor een interview.

„Mijn vrienden zeiden tegen me: Rusland, dat meen je niet. Maar ik zweer je, dit is het beste land ter wereld.”

Er ontwikkelt zich een geanimeerd gesprek tussen Ben Hassine en de jonge student Oleg Morozov – totdat Ben Hassine opnieuw op de foto moet.

Morozov staat ondertussen te stralen. „Dit is een historisch moment voor Mordovië.”

Morozov werkt als steward in het stadion. „Ze trokken allemaal aan mij voorbij: Peruanen, Colombianen, Iraniërs.” Morozov probeerde met zoveel mogelijk buitenlanders in gesprek te gaan. En hij merkte dat de buitenlandse gasten evenzeer geïnteresseerd waren in hem.

Een openbaring. „Ik heb nog nooit mensen ontmoet die zo openstonden voor dialoog.”

Ivan de Verschrikkelijke

Sergej Golovanov heeft ongeduldig staan wachten voor het gloednieuwe universiteitsgebouw in het centrum: een merkwaardige toren in een stijl die herinneringen oproept aan de stalinistische architectuur van Moskou. Vanuit zijn kantoor op de twaalfde verdieping heb je een goed uitzicht over de compacte stad en het glimmend oranje gespoten voetbalstadion, dicht tegen het centrum.

Golovanov is een lopende encyclopedie, die geen detail overslaat: van de verovering door Ivan de Verschrikkelijke tot de vernietiging van de Mordviense intelligentsia tijdens de Grote Zuivering van 1937. „Stalin gaf opdracht 500 inwoners dood te schieten, maar de lokale autoriteiten executeerden er 1.500.”

Foto Steven Derix

Volgens Golovanov werkt de terreur nog altijd door in de lokale psyche. Net als de chaotische jaren negentig, toen zwaarbewapende bendes de stad regeerden. Na het aantreden van Poetin sloot de lokale gouverneur een pact met Moskou. Mordovië stemt op Poetin. In ruil daarvoor krijgt de arme regio bakken subsidie – Mordovië heeft de grootste schuld van alle Russische regio’s.

De fondsen uit Moskou werden verder opgekrikt met evenementen en herdenkingen. In 2012 werd de duizendjarige ‘eenheid’ van Mordovië en Rusland op grootse wijze gevierd – met tientallen miljoenen euro’s federaal geld. Voor het WK heeft Moskou bijna een miljard euro geïnvesteerd in de infrastructuur van Saransk: nieuwe wegen, een nieuwe terminal voor het vliegveld en een stadion dat plaats biedt aan 41.000 toeschouwers. De voetbaltempel is compleet overbodig – de lokale club speelt in de tweede divisie. Maar Saransk heeft een traditie op dat gebied: de hallen van de landbouwexpo die de Sovjeteregering hier in 1985 neerzette, staan al jaren weg te rotten.

Middeleeuws carnaval

De werkelijke erfenis van dit WK ligt niet in de nieuwe infrastructuur, maar in het voetbalfeest zelf, zegt Golovanov. Hij vertelt over filosoof Michaïl Bachtin (1895-1975), die een groot deel van zijn arbeidzame leven in Saransk doorbracht. Bachtin was sterk geïnteresseerd in het middeleeuwse carnaval als een komische omkering van de feodale verhoudingen en als uitlaatklep van maatschappelijke spanningen.

„Tijdens carnaval draag je een masker en ben je anoniem. Daarom kun je zeggen wat je wil”, zegt Golovanov. Nu is dat niet nodig. „Mensen kunnen met open vizier spreken met buitenlanders. En zien dat de angst voor het Westen nergens op is gebaseerd.”

Het festivalterrein van de FIFA in Saransk was een populaire locatie. Foto Erik S. Lesser/EPA

De FSB-commando’s die binnenvielen in de lokale moskee droegen wel maskers. Op de eerste dag van het WK, de laatste dag van de ramadan, stampte een gewapend overvalteam met zware laarzen de lokale moskee binnen. De gelovigen werden onder schot gehouden. Na anderhalf uur werd een Turkmeense student met een zak over zijn hoofd afgevoerd – er zou iets niet kloppen met zijn visum.

„Het was net als in de film”, zegt Marat Salimov. De universitair docent is niet alleen een activistische burger van de stad, hij is ook een belijdende moslim – een combinatie die voor problemen kan zorgen in Rusland. Afgelopen september werd hij zelf in staat van beschuldiging gesteld. Op zijn pagina op VKontakte (het Russische Facebook) stond een verboden lied van een Tsjetsjeense bard. Dat had hij er zelf niet op gezet, zegt Salimov. Een computerexpert leverde het bewijs dat er op zijn account was ingebroken. Toch werd Saliov veroordeeld tot een boete van 1.000 roebel – nog geen veertien euro. Een waarschuwing.

Het WK heeft iets veranderd

Ook Salimov heeft met volle teugen genoten van het WK. Hij was bij wedstrijden. Hij maakte korte filmpjes over wat er gebeurde in de stad, met zijn oudste zoon Karim als presentator. „Vooraf was ik best sceptisch”, zegt hij op het terras van een halal-restaurant in het centrum. „De Winterspelen van Sotsji [van 2014] was iets dat zich op tv afspeelde. Maar het WK heeft diep ingegrepen op de stad.”

Volgens Salimov heeft het WK iets verregaand veranderd: „Mensen hebben gezien hoe buitenlanders zich gedragen, hun innerlijke vrijheid. Dat zal iedereen voor de rest van zijn leven bijblijven.”

Hij grijnst: „De propaganda op tv is de beste ter wereld. Maar na dit WK wordt het toch wel moeilijk om te blijven beweren dat Rusland door vijanden wordt omringd.”

    • Steven Derix