Opinie

Houd je rug recht, Mark. En blijf Donald toelachen

Premier Rutte gaat maandag op bezoek bij een eenzame, maar machtige man. Benader president Trump als vriend, adviseert. Maar houd het wel zakelijk.

Foto Robin Utrecht/ANP

Het Witte Huis is verworden tot een eenzaam huisje op de prairie. De president die nu regeert komt slechts op voor het leger van achtergestelden uit de verre gebieden achter de kustvlaktes.

Hoe uniek Donald Trump op het eerste gezicht ook is, hij past in een historische traditie. Al vanaf eind achttiende eeuw vertoonde het nieuwe land isolationistische trekken. Van mijn Leidse leermeesters, de historici Jan Willem Schulte Nordholt en Alfons Lammers, leerde ik dat Amerika een experiment is. Zowel een territorium als een uniek idee. Een land dat nooit af is. Waar voor het eerst gewone mensen welvaart ervoeren. Met recht een bijzonder land.

De Tweede Wereldoorlog gaf, weliswaar in een laat stadium, de VS een dominante plek op het wereldtoneel. De Koude Oorlog bestendigde die positie. In de jaren tachtig probeerde Ronald Reagan ook de bescherming van de VS naar een hoger plan te trekken. Hij oreerde over een continentaal schild tegen vijandelijke raketten: het Strategic Defense Initiative, een Star Wars-achtig systeem. George W. Bush concretiseerde dat idee.

Na nine eleven ging Bush in het offensief met de war on terror. Zijn nieuwe veiligheidsstrategie, unilateraal van aard: je bent voor of tegen ons! De Amerikaanse Alleingang in vol bedrijf. Bush’ opvolger Obama corrigeerde dat weer en probeerde zich terug te trekken uit de grondoorlogen van zijn voorganger.

Obama had echter ook kritiek op de geldverslindende VN-bureaucratie en de scheve betalingsconstructie binnen de NAVO. Net als Trump nu. Obama geloofde in nieuwe, flexibele en dus eventueel kortstondige ad-hoc-coalities. Trump is, op zijn beurt, juist extreem allergisch voor welke coalitie dan ook. Trump is de vleesgeworden vereenzaming van Amerika. Maar toch: de terugtrekkende beweging die Amerika nu maakt, die was in slow motion eigenlijk al gaande sinds het einde van de Koude Oorlog.

Trump schrijft ‘America First’ met hoofdletters. Weg van de wereld. Op zichzelf gericht. Rijker en sterker dan ooit tevoren. In het huidige tijdsgewricht is Amerika nog meer een andersoortig land. De befaamde Amerika-deskundige professor A. den Hollander schreef al dat Europeanen Amerika met enige regelmaat door ‘een waas’ bekijken. Scherp zicht ontbreekt almaar. Misschien ligt dat aan deze paradox: enerzijds laten Amerikanen zich voorstaan op hun geloof in democratie en vrijheid. Anderzijds vormen zij de militaire en economische supermacht. Een die haar eigen waarden voortdurend ondermijnt. Dat verwart.

Polderdokter

Ondertussen slaat Trump als geen ander op de trom van het amerikanisme. Reagan in de overdrive. En daar moet historicus Rutte op zijn hoede zijn als hij straks Washington bezoekt: een klassieke duel met Mister America is tot mislukken gedoemd. Rutte moet allereerst begrip tonen voor wat Amerika probeert uit te dragen. Een kijkje in de Amerikaanse ziel leert hem dat Trump oreert namens miljoenen Amerikanen. Handje drukken met deze vertegenwoordiger zal volstrekt averechts werken. Van historisch dromen win je het nooit. Beter profileert hij zich als de Nederlandse polderdokter. Eén die ook het Europese belang voor ogen houdt. Rutte kan, als hij wil, schitteren als de ultieme dealmaker.

Trump houdt van mensen die zelfvertrouwen hebben en dat uitstralen. Respecteer Trump en laat hem zien dat Europa een groter handelsblok is dan Amerika. Daarbij kan het beslist geen kwaad dat Rutte nog even snedig opmerkt dat niet Frankrijk, zoals Trump eerder zei, maar Nederland de oudste bondgenoot is. Wij financierden in belangrijke mate hun Onafhankelijkheidsoorlog. „U hoeft ons daarvoor niet terug te betalen”, zou onze minister-president nog even plagend kunnen opmerken. Gepaard met zijn welbekende business smile komt het dan wel goed. En besef: als calvinistische Nederlander hoeft en kan hij niet de taal van Trump spreken. Hollandse nuchterheid is een machtig wapen tegen deze voortrazende president.

Kortom, Rutte is bij uitstek de Europese leider die zich om de machtspilaren van het Witte Huis kan slingeren, en zich niet weg laat spelen. Zeg tegen Trump die onlangs nog publiekelijk de Amerikaanse vlag liefkozend knuffelde: „The United States is a great country Mister President!” En daarna zelfverzekerd: „Maar we moeten wel even zaken doen.” Over de NAVO-betalingen, de invoerrechten en de destabiliserende rol die Rusland ook bij ons heeft. Als Lubbers destijds zijn kruisrakettendeal met Reagan sloot, mag van de evenzeer lenige, ervaren Rutte op z’n minst enig resultaat verwacht worden in de huidige patstelling tussen Washington en Europa.

Misschien keert Rutte toch huiswaarts met gemengde gevoelens. Dan moet hij bedenken dat Amerika groter is dan Trump en ook zeker langer mee gaat. Presidenten komen en gaan. Ze kunnen schade berokkenen aan de wereld maar het Amerikaanse systeem van ‘checks and balances’ zal een machtig stootblok blijven. Voor Amerikanen maar in feite ook voor ons. Nieuwe presidenten zijn vaak een correctie op hun voorgangers. Feit blijft ook dat Nederland en een groot deel van Europa dezelfde kernwaarden delen met de Verenigde Staten. Ook onze veiligheid zal nog vele jaren van de Verenigde Staten afhankelijk zijn. In die zin zijn Trump en Rutte dikke vrienden. Trump zal Rutte zijn ongezouten mening geven. Mijn voorspelling is dat Rutte niet verblikt en verbloost en vervolgens ook zijn zegje doet. Voorzichtiger en met mate. Mee surfen op de golven van een weer ontluikend anti-amerikanisme zal onze premier wel uit zijn hoofd laten. Hij gaat naar Washington als politicus. Hopelijk ook als een wijze historicus.