Geen mensen, maar ‘stromen’ en ‘golven’ komen eraan

Migratiedebat

De Europese leiders kiezen hun woorden zorgvuldig in het migratiedebat: hoe minder menselijk, hoe minder emotie.

Een groep migranten rust uit nadat hun rubberboot voor de kust in de Straat van Gibraltar onderschept werd. Foto Jon Nazca / Reuters

Discussies over migratie leiden regelmatig tot heftige emoties, ook onder Europese regeringsleiders. Maar uiteindelijk vonden de leiders elkaar vrijdag in een tekst waar iedereen mee kan leven. Ieder woord leek zo gekozen dat het zo min mogelijk emotie oproept.

Zo komen migranten straks terecht in ‘gesloten opvangcentra’ en worden boten teruggesleept naar ‘ontschepingsplatforms’.

Ontschepingsplatforms? Dat klinkt vooral alsof er een lading moet worden gelost. Alsof het een klusje is dat we wellicht zelfs kunnen uitbesteden aan geautomatiseerde terminals.

Lees ook: Vaagheid redt eensgezindheid op migratietop

Ook ‘gesloten opvangcentra’ lijkt vooral newspeak voor vluchtelingendetentie. Premier Rutte gaf aan dat hij liever spreekt over ‘controlled centra’. Een centrum waar alles onder controle is, wie kan daar nu op tegen zijn?

Wat verder opvalt: de mensen over wie het gaat, komen in de taal nauwelijks terug. De ondertekende verklaring gaat over het migratieprobleem, migratiemanagement, grensbewaking, opvangcentra, asielprocedures en geld. Niet over migranten. In de ruim 2700 woorden tellende tekst komt de term ‘migrant’ twee keer voor, beide keren in combinatie met ‘irregulier’ – een eufemisme voor illegaal.

En dat is bewust. Want hoe menselijker de taal, hoe meer emotie deze oproept.

In plaats daarvan spreekt de tekst veelvuldig over migratiestromen: de ‘ongecontroleerde stromen van 2015’, de ‘recente stijging van stromen in de Westelijke Middellandse Zee’ en vooral ook de ‘stromen die gestopt moeten worden’.

Die metafoor van migranten als water is niet nieuw. Ook in het Nederlandse debat lees en hoor je regelmatig hoe we ‘overspoeld’ worden door ‘migratiegolven’ en ‘migratiestromen’. De impliciete (en soms ook expliciete) conclusie: we moeten de kraan dichtdraaien en dammen opwerpen.

In 2013 promoveerde Charlotte Laarman aan de Universiteit Leiden met een proefschrift over framing in het migratiedebat. Ze beschrijft verschillende metaforen die tussen 1945 en 2005 in Nederland veel gebruikt werden. De watermetafoor kwam volgens haar vooral veel voor in het debat over Surinamers en Antillianen.

In haar proefschrift beschrijft ze hoe de metafoor een gevoel van dreiging creëert, zonder de omvang of aard van de dreiging te benoemen: „De watermetafoor appelleerde aan de Nederlandse angst voor het wassende water en het benadrukte de onbeheersbaarheid van de migratie. Door migranten te beschrijven als golven en stromen in plaats van als mensen, ging het niet over de noden en de rechten van de individuele migrant.”

Misschien verklaart dat wel waarom de foto van de aangespoelde Aylan in 2016 zoveel indruk maakte. Ineens kreeg die anonieme golf een gezicht.

Lars Duursma is communicatie-expert.

    • Lars Duursma