Zeg je Eskimo of Inuit? Gids helpt musea bij gevoelige termen

Het boekje ‘Woorden doen ertoe’ moet museummedewerkers inzicht geven in het gebruik van gevoelige woorden.

Gebruik voor Hottentot liever Khoisan. Voor Berber beter Amazigh. Eskimo is lastiger. Gaat het om de ‘inheemse mensen van Noord-Alaska’? Dan Iñupiat. In Canada is het Inuit, in Groenland Kalaallit. Het woord ‘inheems’ trouwens, kan gebruikt worden voor planten en dieren, voor mensen is het beter om de termen te gebruiken die zij zelf respectvol vinden.

De adviezen komen uit het boekje Woorden doen ertoe van het Nationaal Museum voor Wereldculturen. De publicatie is bedoeld om museummedewerkers voor te lichten over de lopende discussies rond gevoelige woorden en wordt onder zoveel mogelijk musea in Nederland verspreid. Het bevat een woordenlijst, van Aboriginal tot Zwart, met bij elke term de achtergrond en alternatieven.

Het nieuwe festival Theater voor Keti Koti herdenkt komend weekend de afschaffing van de slavernij met voorstellingen en theatrale wandelingen.

Soms zijn er geen alternatieven, zoals bij het woord Neger. Gewoon niet doen, tenzij in een historische context, maar dan de term tussen aanhalingstekens.

Westerse blik

Er is groeiende aandacht voor de westerse, soms racistische blik die schuilt in museale teksten. De werkgroep Decolonize the museum, die meewerkte aan deze gids, is al met de stofkam door heel wat bijschriften gegaan, niet in de laatste plaats die van het Tropenmuseum, waar de presentatie woensdag plaatsvond.

Behalve een woordenlijst bevat de publicatie ook een aantal essays over gevoelige termen en veranderende betekenissen. Er is ook veel aandacht voor woordgebruik rond genderkwesties, en ook daar blijkt soms weer sprake van een westerse oriëntatie. Zo zou de term LGBTQIA (lesbisch, gay, bi, trans, queer, intersekse, aseksueel) nog kunnen worden uitgebreid met 2S, Two-Spirit-identiteit. Dit verwijst volgens het boekje naar „een Engelse vertaling van een term uit het Ojibwe, een taal gesproken door de inheemse bevolking van Turtle Island in Noord-Amerika”.

De samenstellers benadrukken dat het een „incomplete gids” is en „work in progress”. Er zijn 1.500 exemplaren gedrukt, om na verspreiding feedback te verzamelen voor een nieuwe druk, want de betekenis van woorden is niet voor iedereen gelijk, noch is die statisch.

Dat lijkt het concrete gebruik van de gids voorlopig te bemoeilijken. Want „ontdekte” Columbus nou Amerika of ontdekten Indianen een dolende Europese kapitein die dacht dat hij ergens anders was? En trouwens: Indianen, dat is de terminologie van Columbus.

Bij het lemma Indiaan staat dat er geen consensus bestaat over die term. In Noord-Amerika is het gebruikelijk om over American Indians te spreken, in Spaanstalige landen is Índio problematisch, in Brazilië minder. Het advies: „Gebruik terminologie die de groepen zelf gebruiken en respectvol vinden.”

    • Leendert van der Valk