Middeleeuwse keizer bezat kaketoe uit Nieuw-Guinea

Geschiedenis

In een dertiende-eeuws manuscript blijkt vier keer een opgewekte kaketoe uit Nieuw-Guinea te zijn afgebeeld.

De tritonkaketoe van Frederik II Beeld Parergon/Biblioteca Apostolica Vaticana

Aan het hof van de middeleeuwse keizer Frederik II verbleef in de dertiende eeuw een grote geelkuifkaketoe uit Nieuw-Guinea. Om precies te zijn een ondersoort daarvan: de tritonkaketoe, genoemd naar het Nederlandse schip Triton dat in 1828 landde in West-Nieuw-Guinea. Deze vogels werden toen voor het eerst gevangen, dachten wetenschappers tot nu toe. De kaketoe die al 600 jaar eerder in Europa opdook, was een geschenk van de sultan van Egypte, met wie keizer Frederik een intensief diplomatiek contact onderhield. De vroege aanwezigheid van dit dier hebben vier historici, onder leiding van de Australische Heather Dalton, ontdekt bij bestudering van een weinig geraadpleegd manuscript van Frederik over valkenkunde, in de Vaticaanse Bibliotheek. Ze publiceren hun vondst in het juni-nummer van het tijdschrift Parergon. De grote geelkuifkaketoe is nog altijd een veelvoorkomend huisdier, geliefd om zijn acrobatische toeren en aandachtvragerij. Afgaande op het geschilderde rood in de ogen had Frederik een vrouwtjeskaketoe gekregen en gezien haar toestand op de tekeningen had ze het naar haar zin bij de keizer. Ze is rondlopend op de grond getekend, hetgeen kaketoes graag doen, ze had geen geplukte veren (een teken van stress) en ook haar kam ligt vredig naar achter.

Lees ook: Ode aan Frederik II, keizer, valkenier en wetenschapper

Intense handel

De historici zien de aanwezigheid van deze kaketoe in Europa als het gevolg van de intense handel die in de Middeleeuwen plaatsvond tussen de Arabische gebieden en vooral China en India. Waarschijnlijk is de vogel via China naar het westen gekomen, waar al onder de Tang-dynastie (zevende tot tiende eeuw) vogels ‘uit de verste gebieden van Indonesië’ werden bewonderd. Al vanaf de zevende eeuw waren de meeste buitenlandse handelaren in Kanton Perzen of Arabieren. Er was intensieve handel, die dus soms ook het verre Europa aanraakte, meestal als geschenk. Bij opgravingen van het paleis van Frederik in Lucera (Zuid-Italië) is bijvoorbeeld ook Chinees aardewerk teruggevonden.

Aan de bijzondere kaketoe, die vier keer is afgebeeld in het Vaticaanse manuscript, is toe nu toe nauwelijks aandacht besteed, mede omdat het dier niet afgebeeld is in een veelgebruikte facsimile-uitgave van dit De arte venandi com avibus (‘Over de kunst van het jagen met vogels’). Ook werd de (aanvankelijk juiste) soortnaam verkeerd vertaald in de Engelse vertaling van een gezaghebbend Duits vogelkundeboek. Tot nu toe gold een kaketoe die was geschilderd op een Italiaans altaarstuk uit 1496 (Andrea’s Mantegna's Madonna della Vittoria) als het oudste bewijs voor contacten met ‘Australasia’, het gebied ten oosten van de Wallacelijn: Nieuw Guinea en Australië, waarmee Europa pas in de zeventiende eeuw direct contact legde.