Hoe Brussel na jaren gesteggel toch plein voor vermoorde vrijheidsstrijder krijgt

Koloniaal verleden België

Het koloniale verleden ligt in België nog gevoelig. Nu krijgt Brussel een plein voor de vermoorde Congolese vrijheidsstrijder Lumumba.

De afgezette en later geëxecuteerde Congolese premier Patrice Lumumba bij zijn arrestatie door soldaten van couppleger Mobutu, eind 1960. Foto Getty Images

Natuurlijk is er veel veranderd in België sinds Hergé Kuifje in Afrika (1931) tekende. Sinds op de wereldtentoonstelling van 1958 een ‘inheems’ dorp werd gebouwd, inclusief levende Congolese ‘inlanders’ om bananen naar te gooien.

Sinds de Belgen zich, twee jaar later, uit hun kolonie Congo terugtrokken. Toch duurde deze doorbraak bijna zestig jaar: zaterdag wordt in Brussel het Lumumbaplein ingewijd, vernoemd naar de Congolese onafhankelijkheidsstrijder en eerste verkozen premier van de Republiek Congo, Patrice Lumumba.

Koloniale monumenten te over

Aan monumenten ter ere van de koloniale geschiedenis is geen gebrek in de Belgische publieke ruimte. In Brussel komen reizigers vanuit het centraal station uit op de Koloniënstraat. Onder de straatnaam staat: ‘ter herinnering aan de inlijving van den Congo’.

In Oostende treft men langs de boulevard een standbeeld aan van koning Leopold II, de man die miljoenen doden als gevolg van verminking, executies, verhongering en ziektes op zijn geweten heeft van toen hij Congo Vrijstaat als zijn persoonlijk bezit beheerde. Links van hem staan ‘dankbare Congolezen’ afgebeeld. En zo zijn er nog talloze straatnamen, standbeelden en pleinen verspreid over het land aan de koning, de kolonie of koloniale ‘helden’ gewijd.

Maar monumenten ter ere van Congolezen waren er tot voor kort niet. „Een groot verschil met Nederland, waar je in de voorbije decennia monumenten hebt gekregen om bijvoorbeeld slavernij te herdenken”, legt hoogleraar koloniale geschiedenis aan de KU Leuven Idesbald Goddeeris uit.

Het past bij het eenzijdige beeld van het koloniale verleden dat er in België lang was, zegt hij. Dat begint al bij de middelbare school: het is geen verplicht onderwerp. „En tijdens mijn hele studie geschiedenis, midden jaren negentig, zijn er nog geen vijf minuten aan besteed.”

Een parlementaire onderzoekscommissie erkende 2002 dat „een aantal vooraanstaande Belgen” direct betrokken zijn geweest bij de moord op Lumumba in 1961. Kritiek op Leopold II is bovendien „ook direct kritiek op de monarchie”, legt Goddeeris uit. Tel daar nog bij dat het aanvallen van de Belgische staat al snel steun voor Vlaams nationalisme lijkt, waardoor ook veel linkse intellectuelen zich lang niet aan het onderwerp wilden branden, en dat de migratie uit Congo pas rond 1999 op gang kwam, waardoor degenen uit de kolonie vaak niet aanwezig waren om een andere kant van het verhaal te vertellen.

Rond de eeuwwisseling verschenen enkele kritische boeken, waardoor het debat flink oplaaide. In Oostende werd een van de handen van de afgebeelde Congolezen afgezaagd door een protestgroep, koloniale beelden zijn met rode verf overgoten. Maar het blijft een thema dat men liever ontwijkt. In 2010 noemde een Franstalige politicus Leopold II nog een „visionair” en „held” die alle kritiek „niet verdiende”. Veel verder dan een relativerend bijschrift in Oostende kwam men niet. En boeken over het verleden zijn, zeker in Vlaanderen, steevast geschreven door witte schrijvers.

Vernieuwd Afrikamuseum

Met het Lumumbaplein komt België volgens Goddeeris „op het spoor waar Nederland, Groot-Brittannië en Duitsland al veel langer zitten: een meerstemmig, kritisch narratief over het koloniale verleden”. Eerder dit jaar kwam er ook in Mons en Charleroi eerbetoon aan Lumumba, Antwerpen volgt wellicht nog. In december opent het volledig hernieuwde koloniale Afrikamuseum in Tervuren.

Alleen stukje van het plein

Toch spreekt het nog niet voor zich: het Brusselse Lumumbaplein kostte ruim tien jaar actievoeren, en komt er met een typisch Brussels compromis. Het ligt op de scheiding tussen de gemeente Brussel Stad en de gemeente Elsene. Enkel Brussel ging akkoord – een slimme marketingstunt voor de gemeenteraadsverkiezingen in oktober –, Elsene weigerde. En dus wordt alleen het Brusselse stukje van het plein (nu Bolwerksquare) naar Lumumba vernoemd.

    • Anouk van Kampen