Ethiopië en Eritrea: historische ontmoeting met vredesakkoord als gevolg

Een oud grensgeschil tussen Ethiopië en Eritrea mondde in de jaren negentig uit in een bloedige oorlog. Zondag ontmoetten de leiders elkaar voor het eerst in twintig jaar tijd; maandag tekenden ze een vredesakkoord.

De ontmoeting tussen de Ethiopische premier Abiy Ahmed en de president van Ethiopië Isayas Afwerki, zondag op het vliegveld van Asmara. Foto ERITV via AP

Voor het eerst sinds een meedogenloze grensoorlog eind jaren negentig een diepe breuk achterliet tussen Ethiopië en Eritrea, omarmden de leiders van de twee landen elkaar zondag op het asfalt van de luchthaven van de Eritrese hoofdstad Asmara.

Maandag maakten de Ethiopische premier Abiy Ahmed en president Isayas Afwerki bekend dat een vredesakkoord is getekend. De grenzen zullen worden heropend, onderling telefoonverkeer is hersteld, rechtstreekse vluchten tussen de twee landen worden weer mogelijk. Vijf vragen over de lange en bloedige voorgeschiedenis van deze historische ontmoeting.

1. Hoe ver gaat het conflict tussen beide landen terug?

De geprikkelde relatie tussen beide landen kent een lange voorgeschiedenis. Eeuwenlang werd Eritrea door buitenlandse koninkrijken en sultanaten bestuurd, waaronder het koninkrijk Axum van Tigré (100-900 na Christus) en het Ethiopische keizerrijk (1400-1800). Tussen 1869 en 1890 vestigden Italianen hun heerschappij over Eritrea en ook in de 20ste eeuw was het gebied nog het strijdtoneel van kolonialekoloniserende machten.

2. Waar ging de oorlog tussen 1998 en 2000 over?

Het betrof een familieruzie over hun duizend kilometer lange grens. Hoofdrolspelers waren de Eritrese president Isayas Aferworki en de Ethiopische premier Meles Zenawi, die afkomstig is uit de regio Tigré, in het noorden van het land, waar ook de etnische minderheidsgroep van de Tigreërs gevestigd is.

Als rebellenleiders vochten Isayas en Meles in de jaren 70 en 80 zij aan zij tegen het regime van de toenmalige heerser Mengistu van Ethiopië. De Eritrese rebellen vochten voor onafhankelijkheid, de Ethiopische verzetsstrijders wilden zich op hun beurt ontdoen van een brute militaire heerser. De groepen uit de aan elkaar grenzende gebieden vormden daarom vaak één front. Isayas en Meles kenden elkaar door en door, maar dat kon het ontstaan van een diepe vete over de grenzen van de twee landen, niet voorkomen.

Toen in 1991 het regime van heerser Mengistu viel, ging rebellenleider en vervolgens leider van Ethiopië Meles akkoord met de onafhankelijkheid van Eritrea. Maar bleef onenigheid over het grensgebied; beide landen wedijverden om de dominantie van de Hoorn van Afrika. Het grensdispuut draaide om een gebied in de Ethiopische provincie Tigré, rond Badme. In 1998 viel het Eritrese leger dit stadje binnen: de start van een hevige oorlog tussen de buurlanden.

Twitter avatar hawelti Yemane G. Meskel Joint Declaration of Peace and Friendship between Eritrea and Ethiopia, 9 July 2018; (Full statement) https://t.co/mBVCuHSLzY https://t.co/XkoGf6OCuV

3. Hoe verliep de oorlog tussen Eritrea en Ethiopië?

Het conflict tussen 1998 en 2000 was de grootste conventionele oorlog in onafhankelijk Afrika. Die deed nog het meest denken aan een loopgravenoorlog: honderdduizenden soldaten beukten op elkaar in. Er vielen tussen de 70.000 en 100.000 doden. Onder de bevolkingen was het een populaire oorlog, gedreven door nationalisme aan zowel Eritrese als Ethiopische zijde.

In 2000 sloten de twee landen een vredesverdrag. Centraal hierin stond de instelling langs de 1.000 kilometer lange grens van een gedemilitariseerde , 25 kilometer brede Tijdelijke Veiligheidszone (TSZ) op Eritrees grondgebied. Ruim 4.000 VN-militairen, van wie 1.100 Nederlanders, zouden de strook land gaan controleren. De Nederlander Patrick Cammaert leidde de VN-vredesmacht.

Ethiopië won de oorlog, maar verloor de vrede. De ligging van de grens bleef een heikel punt. Zelfs een vonnis van het Permanente Hof van Arbitrage in Den Haag uit 2002, waarin bepaald werd dat Ethiopië het gebied rond Badme moest inleveren, legde Ethiopië lang naast zich neer. Maar eerder in juni al deed de Ethiopische premier Abiy Ahmed de opzienbarende uitspraak dat hij zich aan die bepaling zou houden.

Lees ook het profiel van Abiy Ahmed: Kan nieuwe leider voorkomen dat Ethiopië uiteenvalt?

4. Waardoor is nu ruimte voor verzoening?

In Ethiopië is sprake van een machtsverschuiving. Met de onverwachte benoeming in maart van premier Abiy is nu geen Tigreër meer aan de macht. De invloed op de landelijke politiek van de kleine bevolkingsgroep uit de hooglanden lijkt daarmee drastisch te zijn afgenomen. Dat is belangrijk voor de gewezen rebellenleider en nu president van Eritrea, Isayas. Hij wendde het grensdispuut destijds aan om de positie te ondermijnen van de Tigreërs en van hun verzetsstrijder Meles, zijn oude bondgenoot. Door met de nieuw premier Abiy samen te werken, krijgt Isayas dus toch de kans om de invloed van de Tigreeërs verder te verkleinen.

5. Wat is er nu echt veranderd?

De ontmoeting van zondag werd door beide nationale delegaties „historisch” en „betoverend” genoemd. Maandag werd bekend dat Abiy en Isayas formeel de diplomatieke banden hebben hersteld en een vredesakkoord hebben getekend. In een „gezamenlijke verklaring voor vrede en vriendschap” is verder afgesproken dat beide ambassades worden heropend en dat er weer directe vluchten mogelijk zijn. Eritrea stelt zijn havensteden Massawa en Asab open voor Ethiopië.

De grens – vaak dwars door huizen, dorpen en wegen loopt – moet nog wel worden gedemarqueerd. Alleen een open, „volkvriendelijke” grens zou recht doen aan de samenwerking tussen boeren en nomaden uit Tigré en Eritrea. Verder moeten tienduizenden soldaten worden gedemobiliseerd langs de grens. Ook zijn tienduizenden Eritreeërs én Ethiopiërs uitgewezen uit hun buurland. Er wordt uitgekeken naar gezinsherenigingen; internationale persbureaus berichtten dat meteen vaak gebruik is gemaakt van het heropende telefoonverkeer.

Van dit artikel is op 9 juli een actuele versie geplaatst.

    • Koert Lindijer