Femke Halsema, raspolitica met een stekelig karakter

Femke Halsema Burgemeester in spe Debatteren, polariseren en analyseren vormen de tweede natuur van de oud-leider van GroenLinks.

Femke Halsema, gefotografeerd in 2016. Ze wordt de eerste vrouwelijke burgemeester van Amsterdam, en de eerste niet-PvdA’er na de Tweede Wereldoorlog in die rol. Foto Roger Cremers

In haar memoires Pluche (2016) klinkt Femke Halsema vastberaden: haar afscheid van de politiek is „definitief”. Ze gaat „niet de wachtkamer in van het politieke bestuur om na een paar jaar weer tevoorschijn te komen en [...] een burgemeestersketting om te hangen”.

Het is anders gelopen. Zevenenhalf jaar na haar vertrek als fractievoorzitter van GroenLinks is Halsema woensdag door de gemeenteraad voorgedragen als burgemeester van Amsterdam. Al enige tijd was duidelijk dat ze de belofte uit haar memoires niet gestand ging doen: na het overlijden van Eberhard van der Laan, oktober vorig jaar, zong haar naam meteen rond als nieuwe burgemeester. Gevraagd naar haar ambities draaide Halsema er de afgelopen tijd zó opzichtig omheen dat voor iedereen duidelijk was: die heeft gesolliciteerd.

Lees ook: De rommelige aanloop naar de benoeming van Femke Halsema

Met de keuze voor Halsema (52) beleeft Amsterdam een dubbele primeur. Ze is de eerste vrouwelijke burgemeester van de hoofdstad – een vurige wens van de gemeenteraad. En ze is de eerste niet- PvdA’er sinds 1945 die het ambt gaat bekleden. Met Amsterdam heeft GroenLinks de hoofdprijs binnengesleept: tot nu toe had de partij slechts een handjevol burgemeesters in kleinere provinciesteden als Winterswijk en Culemborg.

Wat Halsema niet meebrengt, is ervaring in het openbaar bestuur. Bijna dertien jaar was ze Tweede Kamerlid, van 1998 tot 2011. Ze ontwikkelde zich in die jaren tot een van de smaakmakers aan het Binnenhof: mediageniek, scherp in het debat en intellectueel nieuwsgierig. Maar regeringsdeelname voor GroenLinks wist Halsema nooit af te dwingen, ook al was dat haar grote ambitie. De teleurstelling daarover vormde de basis voor haar besluit om de Haagse politiek te verlaten.

Ook in de jaren daarna bouwde Halsema niet aan een cv in het openbaar bestuur. Ze ging schrijven, tv-programma’s maken en lesgeven aan de universiteit. Ze was betrokken bij de oprichting van digitaal medium De Correspondent en stond aan de wieg van de politieke dramaserie De fractie. Ook deed ze iets wat Nederlandse politici zelden doen: ze publiceerde haar memoires. Pluche (2016) is een soms wat larmoyant, maar verder openhartig en eerlijk boek waarin ze zichzelf absoluut niet spaart.

Het bestuurswerk dat Halsema de afgelopen jaren deed, was altijd parttime: toezichthouder bij Stichting Vluchteling, voorzitter van de Vereniging Nederlandse Gehandicaptenzorg. Haar belangrijkste functie was bij uitgever WPG, eigenaar van uitgeverijen als De Bezige Bij en tijdschriften als Vrij Nederland en Voetbal International. Als voorzitter van de raad van commissarissen (vanaf 2012) kreeg Halsema te maken met een bedrijf in crisis. WPG belandde in de rode cijfers, geldschieter Rabobank greep in, uitgeverijen moesten worden afgestoten. Ook was er de transformatie van Vrij Nederland tot maandblad, die voor veel beroering zorgde op de redactie.

Buitengewoon kritisch

Over Halsema’s functioneren bij WPG willen betrokkenen niet on the record praten. Op achtergrondbasis lopen de meningen uiteen. De een prijst haar creativiteit en engagement voor het progressieve uitgeefbedrijf, en wijst erop dat de boeken- en tijdschriftenbranche nu eenmaal moeilijke tijden doormaakt. Maar anderen zijn buitengewoon kritisch over haar leiderschap. Kern van de kritiek: Halsema had steviger moeten ingrijpen toen WPG in zwaar weer belandde. Als je zo’n betrekkelijk klein bedrijf niet eens behoorlijk kunt managen, zegt een betrokkene, hoe kun je dan burgemeester van Amsterdam worden?

Een opmerkelijke episode vond plaats in 2015. Halsema zou een commissie leiden die de financiën en huisvesting van de Universiteit van Amsterdam ging doorlichten – een voortvloeisel van de bezetting van het Maagdenhuis door activistische studenten en het daaropvolgende vertrek van het college van bestuur.

Nog voordat de commissie officieel geïnstalleerd was, leverde Halsema haar opdracht alweer in. Beoogd commissielid Reijer Hendrikse, een financieel geograaf die kritische stukken had geschreven over het UvA-bestuur, zou volgens Halsema en andere commissieleden te gekleurd zijn.

‘Achterbaks’

Heel verstandig om terug te treden, zeggen sommige betrokkenen. Halsema zag op tijd dat ze beter kon wegblijven uit de slangenkuil van de UvA. Hendrikse ziet dat anders. „Ze wilde een conventionele commissie, dus moest ik aan de ketting. Ze dreigde: óf ik moest me schikken in een kleinere rol, of ze zou haar opdracht teruggeven. Het is heel achterbaks gegaan.” Uiteindelijk velde de commissie, zonder Halsema en Hendrikse, een positief oordeel over financiën en huisvesting van de UvA.

Wat bezielt Halsema om terug te keren in de politiek? In Pluche beschrijft ze de opluchting die ze voelt bij haar vertrek uit Den Haag. Ze etaleert uitvoerig haar bedenkingen bij het vak: de politiek heeft haar „misvormd” en een enorm beslag gelegd op haar partner, zoon en dochter: „Er hing nervositeit om me heen.” Bovendien beschikt ze over onvoldoende Wille zur Macht. „Als we thuis Risk spelen”, zegt ze tegen NRC, „krijgt iedereen op een gegeven moment verhitte koppen, ik haak dan af en ga een serie kijken.”

Maar wie Halsema een beetje kent, weet: ze is óók verslaafd aan de politiek. Als de GroenLinks-fractie onder haar opvolger Jolande Sap vechtend uiteenvalt, bemoeit ze zich achter de schermen met van alles en nog wat. Ze windt zich op over hoe de fractie Sap behandelt („zó grof”), maar roddelt achter Saps rug om ook met journalisten over haar gebrekkige functioneren.

Dat de politiek nog steeds niet uit Halsema’s systeem is, blijkt als PvdA’er Lodewijk Asscher haar in 2012 belt met een verrassend aanbod: of ze op eigen titel minister zou willen worden in het kabinet-Rutte II? De VVD steekt er uiteindelijk een stokje voor, maar dat weerhoudt Halsema er niet van om in opperste staat van opwinding te raken over de mogelijkheden van een ministerschap.

Tijdens de kabinetsformatie van 2017 heeft ze geregeld contact met de nieuwe leider Jesse Klaver – ooit door haar overgehaald de politiek in te gaan. Wanneer de onderhandelingen met VVD, CDA en D66 definitief stuklopen, bezoekt ze Klaver de volgende dag op zijn Haagse werkkamer om hem een hart onder de riem te steken.

‘Kneiterlinks’

Politiek gezien zal Halsema zich in het progressieve Amsterdam op haar plek voelen. Haar partij is de grootste in de raad, ze gaat leiding geven aan een college dat zichzelf graag als „kneiterlinks” omschrijft. Als fervent verdediger van de rechtsstaat zal het haar deugd doen dat het coalitieakkoord nog eens benadrukt dat het recht op demonstreren in de hoofdstad „bijkans heilig” is.

Er zijn ook valkuilen. In het Nederlandse bestel is de burgemeester traditioneel een wat kleurloze, apolitieke figuur. Dat is het laatste wat van Halsema gezegd kan worden. Anders dan een voorganger als Job Cohen is zij door en door politiek: debatteren, polariseren en analyseren zijn haar tweede natuur. Zo ging ze nog in januari in debat met Thierry Baudet (Forum voor Democratie) – een confrontatie waar ze zichtbaar van genoot.

Halsema’s uitgesproken progressieve opvattingen hebben haar een grote schare fans opgeleverd. Maar ze hebben haar ook tot een hate figure voor rechts-conservatieven gemaakt. Een online petitie onder de titel Houd Halsema uit de Stopera werd de afgelopen maanden ruim 7.000 keer ondertekend. Ze is bij haar installatie dus al meteen een polariserende figuur. De vraag is: kan Halsema een transformatie ondergaan tot warm, bindend leider? „Ik heb een stekelig karakter”, zei ze in 2011 in een interview met NRC.

Lees ook de column van Tom-Jan Meeus: Halsema, Klaver en de geest van Samsom

Tijdens en na haar Haagse jaren presenteerde Halsema zichzelf regelmatig als een politieke passant. „Ik heb me nooit zo verbonden met een politieke partij gevoeld”, zei ze tegen NRC.

Die houding zal ze komende jaren hard nodig hebben.

Correctie (28 juni 2018). Dit artikel is in de loop van de ochtend geüpdatet met nieuwe informatie. Een eerdere versie van dit artikel meldde dat Halsema twee dochters heeft. Ze heeft een zoon en een dochter, een tweeling. Ook stond er dat Halsema bestuurder was bij WPG. Ze was daar toezichthouder.

    • Thijs Niemantsverdriet