Is jokken erger dan liegen? Of juist andersom?

Ewoud Sanders Is er een verschil tussen ‘jokken’ en ‘liegen’? En wat is dan eigenlijk erger?

Foto Aldo Ottaviani

Onlangs schreef NRC dat Rik Grashoff, inmiddels ex-Kamerlid voor GroenLinks, had „gejokt” over zijn geheime relatie met de voorzitster van zijn partij. Een paar weken daarvoor kopte NRC boven een artikel over het openbaar maken van interne memo’s over de dividendtaks: „Rutte wil schijn van jokken wegnemen.”

Beide artikelen werden mij door een lezer toegestuurd met de vraag of jokken in dit verband wel het goede woord was. „Kinderen jokken, volwassenen liegen”, stelde zij.

Leugens zijn er in soorten en maten. Het leugentje om bestwil is zo algemeen dat er verschillende synoniemen voor bestaan: de menistenleugen, de noodleugen, de vrome en witte leugen. Aan de andere kant van het spectrum staan de botte en flagrante leugen, gretig rondgestrooid door mensen die kunnen liegen alsof het gedrukt staat.

Volgens de Dikke Van Dale betekent jokken ‘onwaarheid spreken’ en wordt het op twee manieren gebruikt: als eufemisme en in de kindertaal. Tegelijkertijd stelt Van Dale dat liegen een synoniem is voor jokken. Maar is dat zo?

Ik heb dit aan twee groepen voorgelegd: tachtig kinderen van een basisschool en aan gebruikers van Twitter.

Aan de kinderen (leeftijd: zeven tot twaalf) vroeg ik: wat is jokken, wat is liegen, wat is het verschil? Als antwoord op die laatste vraag schreef een meisje van acht: „Je schrijft het anders en voor de rest niks.” Een meisje van elf antwoordde: „Jokken is het oude woord van liegen.”

Volgens ruim zestig procent van de kinderen was er geen betekenisverschil, maar vooral oudere kinderen zagen dat soms wel. Zo schreef een meisje van tien: „Jokken is voor wat kleinere kinderen en liegen voor grotere.” Een jongen van tien antwoordde: „Ik denk dat liegen nog slechter is.” En een jongen van twaalf schreef: „Bij jokken gaat het om minder erge dingen.”

Aan de enquête op Twitter deden bijna elfhonderd mensen mee, bij mijn weten allemaal volwassenen. Volgens ruim negentig procent heeft liegen een andere gevoelswaarde dan jokken („liegen klinkt ernstiger”), maar voor een kleine tien procent klinkt jokken, tot mijn verbazing, hetzelfde als liegen.

Ook hier waren sommige toelichtingen interessant. Iemand met een anoniem Twitterprofiel schreef: „Jokken is zelf met schuldgevoel onwaarheid spreken. Liegen is dat bewust doen om er beter van te worden – meer iets voor volwassenen die beter hadden moeten weten en doen.” Een man van in de dertig stelde: „Eerlijk gezegd vind ik jokken erger klinken. Die hoor je bijna niet meer, dus word je extra alert als je het weer hoort.” En een andere man stelde: „Als gezegd wordt ‘Rutte jokt’ klinkt dat denigrerend. Alsof hij een klein kind is.”

Bij dat laatste had ik, eerlijk gezegd, nog niet stilgestaan. Waarom wordt er af en toe in dagbladen geschreven over onder meer jokkende politici? Mijn veronderstelling was: omdat frames en eufemismen die door politici of hun woordvoerders worden uitgeserveerd, soms kritiekloos door de media worden overgenomen. Bij nader inzien denk ik dat jokken er in de Dikke Van Dale een label bij kan krijgen. Het kan niet alleen in de kindertaal en als eufemisme worden gebruikt, maar ook als ironisch eufemisme. Als voorbeeldzin stel ik voor: „Jokken als Trump, de grootste en succesvolste jokkebrok ooit.”

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders
    • Ewoud Sanders