De familie Solís uit Honduras: vader Edil met zijn vrouw Lorena en hun vier kinderen in de Mexicaanse grensplaats Reynosa. „We staan we met onze rug tegen de muur”, klaagt het echtpaar.

Foto Merijn de Waal

Gevlucht uit Honduras, geweerd uit de VS, gestrand in Mexico

Aan de grens

Hoe ziet de migratiecrisis eruit aan de andere kant van de Amerikaanse zuidgrens? In Reynosa is de familie Solís gestrand.

De familie Solís zit klem. Half april vertrok Edil Solís met zijn vrouw Lorena en hun vier kinderen uit Honduras. Ruim twee maanden later „staan we met onze rug tegen de muur”, klaagt het echtpaar op de patio van een christelijk opvanghuis in Reynosa. Dit is de Mexicaanse stad aan de andere kant van McAllen, het Texaanse stadje dat wereldnieuws werd omdat migrantenkinderen er gescheiden van hun ouders in kooien werden opgesloten.

Na grote internationale ophef is de regering-Trump nu gestopt met het scheiden van families. Het verklaarde motief achter de omstreden maatregel – migranten afschrikken – is allesbehalve losgelaten.

Voor wie clandestien wil oversteken, was het hier altijd al lastig en gevaarlijk: de grens is een brede rivier en op de Amerikaanse oever staat een metershoog hek. Nu is de grens ook juridisch onneembaar en maken de vele Midden-Amerikanen die zeggen in aanmerking te komen voor een vluchtelingenstatus geen kans meer.

Voorheen was het mogelijk de grensbrug naar Texas over te steken en er asiel aan te vragen in het Amerikaanse grenskantoor. Daartegen werd eerder dit jaar wel een afschrikkingstactiek toegepast. De Amerikanen namen nog mondjesmaat asielverzoeken in behandeling. Het leidde ertoe dat in verscheidene Mexicaanse grenssteden migranten, slapend op pizzadozen, kamp opsloegen aan de grens.

Sinds een paar weken is ook dit onmogelijk in McAllen. Halverwege de internationale voetgangersbrug, op de plek waar het Mexicaanse beton overgaat in Amerikaans asfalt, staan al agenten van Customs and Border Protection. Op deze middag controleren ze - klagend over de hitte – elke passant op een visum. Wie dat niet heeft, wordt heengezonden.

Agenten van de Customs and Border Protection controleren of passanten een visum hebben.Foto Amanda Voisard/AP

Bendegeweld

Het recht asiel aan te vragen wordt zo praktisch onmogelijk gemaakt. Dit terwijl veel, maar niet alle, migranten feitelijk vluchtelingen zijn – opgejaagd door het bendegeweld in hun thuislanden, die moordcijfers kennen vergelijkbaar met een land in oorlog. Anderen vluchten (ook) voor de diepe armoede.

De Solís benadrukken dat ze echte vluchtelingen zijn. Sinds 2013 werden in totaal vier neven van Edil vermoord door straatbendes. Lorena en haar oudste zoon Yoshue (15) waren getuigen van een van die moorden, die plaatshad in hun huis. „Sindsdien worden we bedreigd, opdat we niet getuigen bij de politie. Toen Yoshue op een middag uit school kwam, werd hij aangevallen door leden van de beruchte bende MS-13. Ze staken zijn rugzak met schoolspullen in brand en zeiden dat we voor 15 april weg moesten zijn.”

Na een lange, gevaarlijke tocht door Guatemala en Mexico kwamen de Solís begin juni in Reynosa aan, met amper nog geld op zak. Op 9 juni wilde Lorena proberen met de kinderen via de loopbrug naar de VS te wandelen. „We zeiden de Amerikanen dat we asiel wilden. Ze zeiden geen tijd te nemen voor nieuwe aanvraagbehandelingen en stuurden ons weg”, vertelt Lorena terwijl haar 4-jarige dochter Makenci naast haar een mango afkluift.

De Mexicanen zagen dit gebeuren en namen Lorena en haar kinderen een week in hechtenis. Yoshue zat een week in een jeugdgevangenis. „Als we het nog een keer proberen, deporteren ze ons naar Honduras, waarschuwden de Mexicanen ons.” De Mexicanen staan aan het begin van de brug en willen er geen geïmproviseerde vluchtelingenkampen. Mexico werkt op immigratiegebied nog samen met de VS, al groeit ook hier onvrede over Trumps grensbeleid: dit wentelt het migrantenprobleem verder op de zuiderburen af.

Als er al een rode draad in het Amerikaanse beleid zit, lijkt het vooral verwarring zaaien onder migranten en hen ontmoedigen. Terwijl Lorena en haar kinderen vastzaten, gaf minister Jeff Sessions van Justitie rechters op 11 juni opdracht bendegeweld (en huiselijk geweld) niet langer als grond voor asiel te accepteren. Dit zou bijna alle Midden-Amerikanen kansloos maken, maar asieladvocaten zullen de instructie zeker aanvechten.

Om alsnog in de VS te komen, zien de migranten zich nu gedwongen dan maar clandestien over te steken. De familie Solís overweegt dit, al hebben ze nog geen geld voor een ‘coyote’, een smokkelaar die hen de grens over helpt. Bovendien hebben ze keus uit twee even levensgevaarlijke opties: de verraderlijke Río Bravo oversteken of de snikhete Sonora-woestijn. Lorena kent de woestijn niet, zegt ze. „Maar ik ben nogal een dikkerd en mijn kinderen kunnen niet zwemmen, dus…”

De brug die over de Río Bravo loopt, tussen het Mexicaanse Reynosa en het Amerikaanse Hidalgo.
Foto Loren Elliott/Reuters
Een vrouw die net toegang is ontzegd tot de Verenigde Staten passeert de Customs and Border Protection.
Foto Loren Elliott/Reuters
Een vrouw loopt richting de grens tussen Mexico en de Verenigde Staten.
Foto Spencer Platt/Getty Images

Vrijwillige deportatie?

Welke route ze ook kiezen, de kans dat ze gepakt worden is groot. Dan zijn er twee opties. Of vastgezet worden, in grote onzekerheid over hun aanvraag. Of instemmen met vrijwillige deportatie. Het is het gevolg van een besluit van Sessions, uit april, om alle illegale migratie als federaal misdrijf te behandelen. Dit leidde indirect ook tot de familiescheidingen: kinderen mogen niet de cel in, dus werden ze weggenomen bij hun gedetineerde ouders.

Voorheen werden migranten, zeker als ze kinderen bij zich hadden, na onderschepping en registratie meteen weer vrijgelaten. Vóór Sessions’ besluit werden kinderen dan ook gebruikt als middel om simpeler de VS binnen te komen. Alberto González zou de reis nooit met zijn kinderen (van 6 jaar en 8 maanden) ondernemen, vertelt hij in de gaarkeuken van het opvanghuis bij een bord rijst, bonen, kip en tortilla’s.

Voor de Hondurees is dit de tweede keer dat hij probeert over te steken en hij kent de vele risico’s. Hij woonde en werkte eerder twee jaar illegaal in de Amerikaanse grensplaats McAllen en kon in die tijd circa 20.000 dollar naar huis sturen; hij heeft er nu twee bakkerijen. Uiteindelijk liep hij tegen de lamp, toen hij verder noordwaarts naar Houston wilde reizen. Hij werd gedeporteerd, maar probeert het nu opnieuw. „Ik wil een derde bakkerij openen.”

Volgens hem mag een deel van de Midden-Amerikaanse migranten zich zeker vluchteling noemen. „Maar een ander deel liegt, wil gewoon een beter leven. Dat mag, maar doe het dan zoals ik: ga zelf en stuur geld op naar thuis. Stel je kinderen niet aan deze risico’s bloot.”

Dat is ook wat Cristián Ortiz voor ogen staat: twee jaar dollars verdienen – en dan weer terug. Hij zit verslagen op de rand van een oud matras. Tijdens zijn reis zag hij een landgenote van La Bestia vallen, de vrachttrein waarop veel migranten meeliften. De ongeveer zeven maanden zwangere vrouw verloor een deel van haar benen. Hij laat er een gruwelijke foto van zien op zijn mobiel. „In het ziekenhuis is ze overleden, hoorden we later. Haar baby ook.”

Families die wachten tot ze de grens kunnen oversteken.Foto Amanda Voisard/AP

Coyote

Sinds dit incident is zijn animo om verder te reizen, flink geslonken, zegt hij. Hij durft niet zo goed meer over te steken. „Ik denk dat ik toch helemaal geen kans krijg en gelijk afgewezen zal worden.” Maar hij wil ook niet opgeven, dus probeert hij nu maar wat bij te klussen in de bouw in Mexico.

De familie Solís ziet echt geen andere mogelijkheid dan verder vluchten. En nu ze zijn vastgelopen in Reynosa, weten ze niet hoe dat zou moeten. Ze kunnen een coyote niet betalen, maar durven het opvangterrein niet af om het geld te verdienen. Reynosa is een van de gevaarlijkste steden van Mexico: straten veranderen er bijna dagelijks in oorlogsgebied als militairen en drugskartels elkaar onder vuur nemen. Criminelen loeren op de migranten om ze te ontvoeren voor losgeld.

„Ooit moeten we hier toch weg. De kinderen gaan niet naar school”, sombert moeder Lorena. „Maar de autoriteiten doen met ons wat ze willen. Aan beide kanten van de grens.”

Hondurese kinderen lopen voorbij een opvanghuis in Reynosa.
Foto Daniel Becerril/Reuters
Hondurese kinderen lopen voorbij een opvanghuis in Reynosa.
Foto Daniel Becerril/Reuters
    • Merijn de Waal