Recensie

Eerst afrekenen met je jeugd, en daarna pas de wijde wereld in

Lichting 2018

De examenfilms van de Nederlandse Filmacademie blijven therapeutisch dicht bij de belevingswereld van de studenten. De vormbewuste dansfilm ‘SISTERS’ en gestileerde documentaire ‘Het zaad van Karbaat’ werden bekroond.

Dante vs. Mohammed Ali van Marc Wagenaar.

Er studeert dit jaar slechts één regiestudent af aan de Nederlandse Filmacademie die zelf het scenario schreef van zijn examenfilm. En Marc Wagenaar is ook de enige die maandag tijdens de presentaties op het Keep an Eye Festival zijn liefde voor de klassieke cinema betuigde. Waarschijnlijk komt daarom het enige beeld wat je je over tien jaar nog van Lichting 2018 zult herinneren uit zijn film Dante vs. Mohammed Ali: twee tienerjongens die boksen op een duwschuit, terwijl de rest van het dorp in een winters polderlandschap mee rent aan de kant. Het is zowel een wreed ritueel als een metafoor voor vragen rondom mannelijkheid en erotiek.

De ‘klassieke cinema’ waar Wagenaar uit plukt reikt echter niet verder van Alex van Warmerdams debuutfilm Abel (1986). Van Warmerdam, die deze zomer geëerd wordt in het Eye Filmmuseum, lijkt ook een inspiratie voor de surrealistische gimmick Pure lucht van Casper Buijtendijk over een sociaal nogal ongemakkelijke jongen die toevlucht zoekt in een op Van Warmerdams Noorderlingen geïnspireerd bos nadat hij erachter is gekomen dat de mensen om hem heen lege hulzen zijn.

De hoofdpersoon uit Dante vs. Mohammed Ali pakt aan het einde tenminste nog zijn koffers. Maar de meeste examenfilms zitten gevangen in een kleine horizon en blijven dicht bij de belevingswereld van de veelal witte studenten. Het zijn soms bijna therapeutische films, met name door private voice-overs in de klein gehouden documentaires. Er is weinig oog voor internationale ontwikkelingen op film- en mediagebied of de vragen over vorm en representatie die elke zelfbewuste filmmaker anno nu zich zou moeten stellen. Niet eens als onderwerp, maar door vormkeuzes en het vermogen om sociaal bewustzijn te vertalen in cinema die zich tot de wereld verhoudt en daar boven uit kan stijgen.

De praktijk hongert daarnaar, want dat de belangrijkste prijzen gingen naar twee films die wél expliciete vormkeuzes durfden te maken en bovendien ongemakkelijke onderwerpen onderzoeken. De staccato scherpe dansfilm SISTERS hintte op incest en kreeg de Topkapi Films Fictie Prijs. Het zaad van Karbaat, bekroond met de VPRO Documentaire Prijs, sprak moeders en kinderen uit de zaak rondom spermabankdirecteur die zijn eigen zaad uitdeelde.

De overheersende stijl van de (fictie)films is echter semi-sociaal-realistisch, de meeste dialogen blijven dicht bij directheid van een straatreportage. Er wordt kundig een situatie neergezet, maar de makers zijn er nog niet aan toe daar met een filmisch oog en middelen naar te kijken en op te reflecteren. Dat zie je ook in de acteursregie: de meeste regisseurs zijn nog niet gevoelig voor de muzikaliteit en nuance van gesproken woorden.

Het gaat er bij een nieuwe lichting natuurlijk om hoe zij ons nieuwsgierig kunnen maken naar hun unieke blik en tegelijkertijd bewijzen dat ze tijdens hun academiejaren vakkundig zijn opgeleid. Met dat laatste zit het wel goed. Elke film werd doorgaans door drie productiestudenten begeleid, en de academie investeert al jaren in de vaklessen. Maar als je aan de hand van dit aanbod een antwoord zou moeten formuleren op de vraag die ze zich in een trailer stellen: ‘Wat do you know about what?” dan is het antwoord: weinig.

En als je de vraag anders formuleert, bijvoorbeeld wat ze om zich heen zien, dan zijn dat in ieder geval niet de grote kwesties van deze tijd: falende economische systemen, ongelijkheid, milieu, vluchtelingen, de manier waarop audiovisuele media de wereld representeren en manipuleren. Daar had bijvoorbeeld een kans gelegen voor de sympathieke documentaire The Soap op Life die ons laat kennismaken met de wereld van Congolese soapacteurs in Europa.

Met goede wil zie je sporen van dit soort kwesties terug zien in de aardige Pixar-animatiehommage The Library of Things of zelfs in de experimentele documentaire At Midnight Plays a Dance-Tune, een associatief videodagboek waarin de maker zich na dood van zijn moeder verliest in een onnavolgbare trip. Eigenlijk zou je iemand niet met zo’n slecht doordacht concept mogen laten afstuderen, maar als dit de chaos, de vervreemding en de uiterlijke kicks van de sociale mediageneratie representeert, dan is het goed dat het wordt vertoond.

Allerlei thema’s uit deze film zie je ook terug in het werk van de andere alumni: rouwverwerking en zelfbeschikking in documentaire zelf; de faalangst en de schuldencrisis onder jonge mensen in Bladgoud; en traumatische en verstoorde ouder-kind-relaties in Tot het einde van de wereld (bekroond met de prijs van de Kring van Nederlandse Filmjournalisten), bikersfilm DRIFT en documentaire .

De academiejaren lijken steeds meer bedoeld om studenten hun jeugd te laten overwinnen. Dan pas kunnen ze de wijde wereld in. Dat maakt de roep om master- en postdoc-opleidingen waar scenaristen en regisseurs zich verder artistiek, conceptueel en inhoudelijk kunnen ontplooien wel groter.

    • Dana Linssen