Recensie

De schepping volgens Terrence Malick

Documentaire Terrence Malick werkt al vanaf de jaren 70 aan ‘Voyage of Time’. Net als in zijn speelfilms gaat deze documentaire over de vragen hoe het individuele zich verhoudt tot het universele en hoe we greep kunnen krijgen op de wereld.

Jupiter en een van zijn manen, Europa, in Terrence Malicks ‘Voyage of Time: A Life’s Journey’.

Het scheppingsverhaal is grandioos. En dan bedoel ik niet de mythes die het ontstaan van aarde en mens verhalen, maar de wordingsgeschiedenis van Terrence Malicks Voyage of Time. Het ‘in den beginne’ van de experimentele documentaire, die het oudtestamentische Genesis nog eens dunnetjes overdoet, is de jaren 70. Paramount-studiobaas Charles Bluhdorn was destijds naar verluidt zo gecharmeerd van Malicks Days of Heaven (1978) dat hij de filmmaker een miljoen dollar gaf om de film te maken die hij wilde maken.

Heidegger-vertaler Malick had een non-narratieve documentaire voor ogen over het begin van de tijd. Werktitel: Q. Het project strandde wegens te vaag, maar Malick had zijn thema gevonden: hoe verhoudt het individuele zich tot het universele, hoe krijgen we greep op de wereld? Met name zijn meest recente films als Knight of Cups (2015) en Song to Song (2017) zijn wanhopig in hun pogingen de schoonheid van de wereld te rijmen met de eenzaamheid van de mens in het licht van zijn sterfelijkheid.

Een deel van Malicks oorspronkelijke materiaal voor Q dook dertig jaar later op in de ‘dinosaurussequentie’ van zijn Gouden Palm-winnende The Tree of Life (2011), een film waarin hij een persoonlijk verhaal van wreedheid en verlies kosmische dimensies gaf. Maar het was niet genoeg. Sinds The Tree of Life is de notoire filmkluizenaar herboren als veelfilmer. En nu bereikt Voyage of Time twee jaar na zijn première in Venetië de Nederlandse bioscopen: een versie met een voice-over van Cate Blanchett, die als schaduwzuster van haar Lord of the Rings-elfenkoningin Galadriel moeder aarde ter verantwoording roept. Waarvoor is niet helemaal duidelijk.

Voyage of Time laat zich nog het beste omschrijven als slow cinema-versie van Koyaanisqatsi (1982), die door Philip Glass georchestreerde timelapsefilm over de op hol geslagen vooruitgang, uit dezelfde tijd dat Malick aan Q werkte. Tot in de puntjes opgepoetste, vaak digitaal gladgestreken, met modellen gereconstrueerde, of in de computer gecreëerde natuurbeelden – Wolken! Geisers! Watervallen! Lavastromen! Alles raast en kolkt met uitroeptekens! – worden afgewisseld met verzadigde (en vaak gratuit aandoende) videofragmenten van door de maatschappij in de steek gelaten vluchtelingen, zwervers, verslaafden of psychiatrische patiënten aan de ene kant, en religieuze rituelen aan de andere kant. De majestueuze natuur met haar eeuwige wedergeboorte doet kil, kitsch en zelfs troosteloos aan in het zicht van zoveel dystopische Verelendung. Malick zoekt troost, overgave en verlossing. Maar de echte wereld ontglipt hem.

    • Dana Linssen