Hoe fipronil een crisis werd en toen ineens niet meer

Voedselveiligheid

Al in het najaar van 2016 komt het signaal dat er mogelijk gif in eieren zit. Pas acht maanden later gaat de voedselautoriteit op pad, zo blijkt deze maandag uit een rapport. Dan is er ineens paniek en mag je geen eieren meer eten. Onterecht, blijkt later.

Eieren worden vernietigd omdat ze een te hoge concentratie fipronil bevatten, in augustus 2017 in Onstwedde, Groningen. Foto ANP

Als een alerte rechercheur in het najaar van 2016 de gesprekken van een verdachte afluistert, hoort de agent iets wat er voor het strafrechtelijk onderzoek niet toe doet, maar wel meteen alle aandacht heeft. Het gaat over een bedrijf dat Stalreiniging Barneveld heet, en over het in stallen verboden middel fipronil voor het bestrijden van bloedluis bij kippen.

De rechercheur is van de opsporingsdienst van de NVWA, die namens de overheid toeziet op de veiligheid van ons voedsel. Een collega-rechercheur voegt in een e-mail aan het Openbaar Ministerie nog toe „dat fipronil in eieren en vlees terecht” kan komen.

Het is een eerste signaal.

Pas maanden later barst de fipronilcrisis in volle omvang los. Als in de zomer van 2017 blijkt dat het gif daadwerkelijk in eieren zit, worden er meer dan honderd miljoen eieren vernietigd en ruim drie miljoen kippen geruimd. Kippenboeren vrezen voor een faillissement en er ontstaan spanningen met België en Duitsland over de veiligheid van eieren. Drie mannen worden opgepakt op verdenking van fraude.

Vooral de NVWA moet het ontgelden. Die zaait verwarring als een leidinggevende op televisie waarschuwt voor het eten van eieren. Waarom reageert de toezichthouder eerst heel laat en vervolgens overtrokken? Zelfs van flesjes pure fipronil knappen mensen wel weer op, zegt een deskundige.

De toezichthouder deed wat ze kon, schrijven de toenmalige minister Edith Schippers (Volksgezondheid, VVD) en staatssecretaris Martijn van Dam (Economische Zaken, PvdA) die zomer aan de Tweede Kamer. Het ging om één anonieme tip. Niemand wist dat fipronil in eieren kon komen. Of op welke schaal het werd toegepast. Het RIVM was direct geraadpleegd.

Allemaal niet waar, blijkt deze maandag uit een rapport van een commissie onder leiding van oud-minister Winnie Sorgdrager. Ze onderzocht het handelen van de overheid voor, tijdens en na de crisis. Voor het eerst is gedetailleerd vastgelegd wat zich bij de NVWA afspeelde.

Het rapport beschrijft hoe niet één, maar meerdere tips samenkomen. Je ziet hoe informatie uitwaaiert, vertraagt en vastloopt. Hoe ambtenaren niet van elkaar weten wie wat doet. Je ziet ze twijfelen, dralen, afschuiven. Er zijn geen slechteriken. Niemand wil dat mensen gif eten, of dat boeren onnodig inkomen mislopen.

En toch gebeurt het.

Aladdin

Stalreiniging Barneveld werd bij kippenboeren bekend als Chickfriend – genoemd naar de hogedrukmachine waarmee twee jonge boerenzonen uit de regio een bestrijdingsmiddel met de naam ‘Dega-16’ in de stallen spuiten. Al in februari 2014 meldt een van hen op Facebook: „Dikke nieuwe kar en bus gekocht voor de strijd met bloedluis.”

Lees ook dit profiel van de twee eigenaren van Chickfriend: De jongens met het wondermiddel

Kippenboeren omarmen het wondermiddel. Eindelijk iets dat lijkt te helpen. Bloedluis, een mijt van amper een millimeter groot, is pijnlijk voor kippen. Wat in het middel zit doet er voor de boeren niet zo toe. Niemand ook die het controleert. Soms rijdt een door de sector betaalde controleur voor, aangekondigd. Die bekijkt alleen de papieren.

Half november krijgt de NVWA twee nieuwe tips over Chickfriend. Een is anoniem. De andere komt van een ‘collega-ongediertebestrijder’: er is sprake van „grootschalig gebruik van fipronil in kippenstallen” en dat het middel „maanden werkzaam was en uiteindelijk terug te vinden zou zijn in eieren”.

Nu, op basis van deze drie tips, had de NVWA naar Barneveld kunnen gaan. Inspecteurs hadden de twee eigenaren kunnen spreken, het bedrijf kunnen controleren en zo nodig kunnen ingrijpen. Mogelijk hadden ze dan al resten van fipronil op de maskers en het apparaat gevonden, in plaats van ruim een half jaar later. Het had veel ellende kunnen voorkomen.

Maar niemand gaat even kijken. De tips komen met omwegen bij opsporing en blijven daar. Nu zijn ze geheim.

In november wil een rechercheur een onderzoek starten. Eind april krijgt hij toestemming – codenaam Aladdin. Begin mei wordt een officier van justitie aangesteld. Die vraagt in de maanden erna vergeefs om mankracht.

‘Geen acuut gevaar’

Natuurlijk vragen ook de rechercheur en de analist die hem bijstaat zich af of mensen ziek kunnen worden van het gif. Alleen, wie binnen de NVWA zou dat weten? Volgens de rechercheur „was het vanwege reorganisaties niet altijd duidelijk waar bepaalde informatie te vinden was”. Al sinds de NVWA in 2012 uit andere diensten ontstond, volgde reorganisatie op reorganisatie.

De afdeling risico gaat erover. De analist vraagt daar eind december wat het gevaar is van fipronil in stallen: „Want ik zag in de literatuur dat fipronil mogelijk in eieren en het vlees terug te vinden is?” Het hoofd van de afdeling antwoordt dat haar vraag eerst „via de lijn diende te lopen”. Hij komt pas in actie als haar baas er weken later om vraagt.

De eerste inschatting is niet gebaseerd op tips, niet op overleg met het RIVM en niet op wetenschappelijke artikelen

Opsporing en risico overleggen eind januari en stellen vast dat het zo’n vaart niet loopt voor de volksgezondheid. Het is de eerste risico-inschatting van de NVWA. Het is niet gebaseerd op relevante wetenschappelijke artikelen, niet op overleg met het RIVM en ook niet op de vele specifieke informatie uit de tips.

Toch is dit waar de NVWA het komende half jaar van uit blijft gaan. In een verslag staat: „Er is niet bekend of het middel in kippen of eieren terecht kan komen. Er is daarom geen sprake van een acuut gevaar voor de volksgezondheid [...].”

Wat ze moeten doen om meer te weten te komen, wordt niet besproken. De schaal waarop het gif wordt toegepast heet, ondanks alle tips, „onbekend”.

Een vierde tip is dan net binnen. Door een verkeerde bijlage bij een e-mail, bereikt de tip opsporing pas in de zomer.

Een vijfde tip komt binnen, via tal van loketten bij weer een andere afdeling. Het is dan inmiddels juni. Tegen die tijd hebben de Belgische toezichthouders hun Nederlandse collega’s al lang verteld hoe het zit. Ze zijn sneller. Twee weken nadat ze op 2 juni horen van fipronil bij een eierbrekerij gaan ze van start.

Desgevraagd vertellen zij de NVWA dat het gif in eieren kan zitten, wat de mogelijke gezondheidsrisico’s zijn en hoe hardnekkig het spul is. Of Nederland dan alleen even de administratie van Chickfriend wil halen, om te zien welke boerderijen ook in België besmet kunnen zijn.

Alle tips worden genegeerd als een senior inspecteur op 28 juni aan een Belgische collega laat weten dat hij in de systemen heeft gekeken en dat bij de NVWA over Chickfriend en de leverancier „geen aanwijzing” is „dat deze bedrijven op een of andere wijze negatief in beeld zijn”.

Zelfs na de waarschuwingen van de Belgen is het besef bij de NVWA over de gezondheidsrisico’s nog niet heel groot. Dat komt pas half juli. Toezicht en opsporing zitten dan samen. Ze moeten wel. Er blijkt ineens niet één, maar wel drie strafrechtelijke onderzoeken naar Chickfriend te lopen. Eén bij opsporing – Aladdin – en twee bij toezicht.

Lees ook: Alle betrokkenen in de fout bij fipronilcrisis

Exact 33 dagen na het verzoek van de Belgen om de administratie van Chickfriend te halen en acht maanden na de eerste drie signalen, gaan twee inspecteurs langs in Barneveld. De eigenaren van Chickfriend vertellen vrijuit over juridische problemen met hun leverancier, waarop de inspecteurs direct besluiten tot een onderzoek. Ze vinden twee ton illegale biociden, nemen administratie in beslag en nemen monsters.

Rond die tijd komt een zesde signaal, van de douane, binnen. Al in maart blijkt die een pakket uit China te hebben onderschept met flessen fipronil erin, „gecamoufleerd als een zending inktcartridges”, en via een Nederlands adres gericht aan de Belgische leverancier van Chickfriend. Toezicht vraagt opsporing of dit past in een bij hen lopend onderzoek. Hem „werd bevestigd dat dit niet het geval was”. En dus start toezicht zelf een derde onderzoek.

Binnen een paar dagen komen ze erachter en overleggen ze. En dan zien ze dat ze iets groots te pakken hebben. De administratie toont dat Chickfriend twee boerderijen per dag behandelt. Na een rekensom stellen de NVWA’ers vast „dat het risico volksgezondheid op het spel staat, dat het niet meer onder een klein onderzoek kan vallen”.

De voedselautoriteit blijkt geen handboek voor voedselveiligheidsincidenten of -crises te hebben

‘Landseer’ heet het nieuwe, gezamenlijke onderzoek. Nu wordt men wakker. De NVWA schaalt op van ‘regulier’ naar ‘incident’. Niet naar ‘crisis’. Dat zou betekenen dat de departementen de regie van de NVWA overnemen. Dat is niet nodig, beslissen ze. Er is nog te veel onduidelijk. De ministeries worden wel geïnformeerd.

Een draaiboek ontbreekt. En niet alleen voor deze situatie. De NVWA blijkt sowieso geen „handboek voor voedselveiligheidsincidenten of -crises” te hebben.

Onrust

Het is De Stentor die op 22 juli als eerste bekendmaakt dat een bloedluisbestrijder uit Barneveld mogelijk fipronil gebruikt. ANP maakt er een berichtje van: ‘Kippeneieren mogelijk vergiftigd’. Te alarmistisch, vindt de NVWA. In een eigen persbericht schrijven ze dat zeven pluimveebedrijven zijn geblokkeerd en dat van vier de eieren zijn teruggeroepen. „Er is echter geen direct gevaar voor de volksgezondheid.”

De onrust in het land ontstaat pas na uitspraken van de vervangend inspecteur-generaal van de NVWA bij Nieuwsuur op 1 augustus. Hij vertelt: „Als iemand zegt: nou ik kan leven zonder een ei te eten tot zondag, zou ik het aanraden.” Tot dan hadden nog niet veel mensen door dat je misschien beter even geen eieren kon eten.

Dat besef is er binnen de NVWA inmiddels wel. Eindelijk is het advies van de risicoafdeling er, die in januari nog meende dat er niet veel aan de hand was. De toon is radicaal anders. Ineens moeten mensen wél oppassen met wat ze eten.

Het advies is gebaseerd op de monsters van eieren van de eerste geblokkeerde boerderijen. Er zit volgens de risicoafdeling meer fipronil in dan goed is voor kinderen. Nu kunnen „effecten op de volksgezondheid bij dagelijkse consumptie van de eieren niet uitgesloten worden”.

Het oordeel is niet alleen strenger dan in januari, het is ook strenger dan de adviezen in andere Europese landen. Die gaan uit van de hoeveelheid fipronil die niet kinderen, maar volwassenen binnen mogen krijgen.

En de afdeling gaat verder. Ze wil monsters zien uit supermarkten, actieve publieksvoorlichting, een steekproef en zo nodig een terughaalactie van eieren. Een dag later worden alle 181 klanten van Chickfriend geblokkeerd en bemonsterd.

Maar nog geen drie weken later noemt diezelfde afdeling de risico’s ineens toch weer „verwaarloosbaar”.

De gezondheidsrisico’s bij mensen vanaf zeven jaar zijn nu ineens „zeer klein”. Zelfs de risico’s bij heel jonge kinderen heten nu „zeer klein”. De nieuwe monsters uit de supermarkten lieten zien dat de situatie stabiel is, vandaar.

Maar echt verklaren kan de NVWA het verschil tussen de twee adviezen achteraf niet, volgens de commissie-Sorgdrager. Die vindt dat de NVWA lang geen verantwoordelijkheid neemt en pas laat in actie komt, maar dat veel ingrepen, zoals het blokkeren van boerderijen, terecht zijn.

Snel neemt het aantal telefoontjes van consumenten af bij de NVWA, alleen kippenboeren bellen nog. De eigenaren van Chickfriend zitten vast. Binnen twee weken eten Nederlanders weer net zo veel eieren als voorheen.

Voor zover bekend is niemand ziek geworden van fipronil.

Correctie (25 juni 2018): In een eerdere versie van dit stuk werd de codenaam Aladdin foutief geschreven als Alladin. Dat is hierboven aangepast.

    • Esther Rosenberg
    • Mark Lievisse Adriaanse