Subtiel fotograaf van de Zuid-Afrikaanse werkelijkheid

Necrologie David Goldblatt (1930-2018) legde Zuid-Afrika fotografisch als geschiedschrijver vast. Zoals de zware arbeid onder de grond en het sociaal getormenteerde leven in de zwarte mijnwerkershostels.

David Goldblatt Foto Mikhael Subotzky.

Het was wat je in het Frans een “dialogue des sourdes” noemt: een gesprek tussen doven. Aan de ene kant David Goldblatt, de vader van de Zuid-Afrikaanse fotografie die dinsdagochtend op 87-jarige leeftijd in zijn huis in Johannesburg overleed. Aan de andere kant van de tafel in een tentoonstellingszaal afgelopen februari in Centre Pompidou de verzamelde Franse kunstpers. Wat zijn kunstopvatting was, wilden de journalisten weten. Bij welke stroming in de fotografie hij zich het best thuis voelde. En of hij zich op zijn minst toch wel in Bourdieu herkende.

„Ik ben fotograaf”, antwoordde Goldbatt, steeds even bescheiden als afgemeten. „Als jullie dit kunst willen noemen, dan moeten jullie dat doen. Ik ben zelf niet zo geïnteresseerd in so-called art. Mijn foto’s gaan over de werkelijkheid.” Die werkelijkheid, het reële, was in het Zuid-Afrika dat hij als fotografisch geschiedschrijver zeventig jaar lang vastlegde, al begoochelend genoeg. „Ik zoek niet naar complexiteit”, antwoordde hij op een nieuwe poging hem in een kunsthistorisch hokje te plaatsen. „Die is er.”

Soweto: Young men with dompas, White City, Jabavu.
Foto David Goldblatt
Going home: Marabastad-Waterval route. (1984)
Foto David Goldblatt
Spec housing and children on the veld at Parkrand (1979)
Foto David Goldblatt
„Mijn foto’s gaan over de werkelijkheid.”
Foto’s David Goldblatt

David Goldblatt werd in 1930 in een Joodse familie geboren in het onooglijke Afrikaner mijnstadje Randfontein, aan de westkant van Johannesburg. Zijn grootouders waren aan het eind van de negentiende eeuw Litouwen ontvlucht, zijn vader runde in Randfontein een kledingzaak. Al op jonge leeftijd ging hij er met zijn camera op uit om de wereld om zich heen te registreren. Eerst de indrukwekkende mijninstallaties, waar hij als geprivilegieerde witte jongen in het Zuid-Afrika van de rassenscheiding vrij kon rondstruinen. Later vriendjes, familie en eigenlijk iedereen die hij tegenkwam.

Lees ook: ‘Dit gaat om beknotting van de vrijheid van meningsuiting’

Het in niets onschuldige Zuid-Afrikaanse landschap, de mijnen en de Afrikaners – het werden de terugkerende thema’s in zijn werk. Als hij in 1963, na de verkoop van de winkel van zijn vader, fulltime als fotograaf aan de slag kan, werkt hij nauw samen met mijngigant Anglo American en krijgt hij toestemming de zware arbeid onder de grond en het sociaal getormenteerde leven in de zwarte mijnwerkershostels te fotograferen. Samen met de latere Nobelprijswinnaar Nadine Gordimer bundelt hij dat werk in 1973 tot het veelgeprezen boek On the Mines.

De foto’s van Afrikaners, die als Goldblatt achttien wordt met hun Nasionale Party de apartheid institutionaliseren, komen twee jaar later in Some Afrikaners Photographed. Het zijn vaak tedere foto’s, die de kijker met de kennis van nu vaak op het verkeerde been zetten. Over de armoede in boerengezinnen in de jaren zestig of, later, de witte middenklassedroom in het stadje Boksburg tegen het decor van een brandend land dat de risee van de internationale gemeenschap was geworden.

Lees ook: 70 jaar Zuid-Afrikaanse geschiedenis in foto’s

„Het waren racisten in hun kleinste vezels”, zei Goldblatt in de vorig jaar door David Zimbler met de Goodman Gallery in Johannesburg gemaakte documentaire. „Maar ik kon hun warmte en generositeit niet ontkennen.”

Ik zoek niet naar complexiteit. Die is er.

Goldblatts foto’s zijn door en door politiek. Maar ook subtiel. Tijdens de struggle tegen apartheid verweten activisten hem soms niet explicieter partij te kiezen. In de jaren tachtig riep het ANC in Londen zelfs even op tot een boycot van een tentoonstelling in die stad. Contacten van Goldblatt bij de bevrijdingsbeweging in Zuid-Afrika zelf maakten met Gordimer de ophef ongedaan. Nog voor de apartheid voorbij was, richtte hij in Johannesburg de Market Photo Workshop op, een fotoschool die de basis legde voor de nu zo bloeiende Zuid-Afrikaanse fotoscene. Wereldsterren als Zanele Muholi volgden er hun opleiding.

Maar toen in 2011 het ANC van toenmalig president Jacob Zuma hem met een nationale orde wilde onderscheiden, weigerde hij die in ontvangst te nemen. Hij was ontzet over de plannen van Zuma’s regering om de toegang tot overheidsinformatie te beknotten. Op een koude winterdag in 2011 liep de internationaal gevierde David Goldblatt licht gebocheld door de straten van Johannesburg mee in een demonstratie tegen de wet. „No information means no accountability”, stond er op een bord dat hij omhoog hield. Het was zijn eerste demonstratie. „Waarom niet?”, zei hij daarover in zijn tot de nok met archieven gevulde huis in Orange Grove in Johannesburg. „Laat de strijd van al die jaren niet vergeefs zijn geweest.”

Bekijk ook deze fotoserie: David Goldblatt toonde hoe wreed de rassenscheiding was
    • Peter Vermaas