Een pijnlijke primeur voor Polen: ondervraging door alle EU-landen

Uithollen Poolse rechtsstaat Commissaris Timmermans waarschuwt vooraf aan de EU-ondervraging voor „onherstelbare schending van de rechtsstaat”.

Pro-EU-demonstranten protesteren tijdens een ontmoeting tussen de Poolse premier Mateusz Morawiecki en Frans Timmermans op 18 juni 2018. Foto Kacper Pempel/Reuters

Een EU-land dat wordt uitgehoord door andere EU-landen, dat is nog niet eerder voorgekomen in Brussel. De pijnlijke primeur is opnieuw voor Polen, waar al drie jaar druk aan de rechtsstaat wordt gesleuteld op een manier die volgens de Europese Commissie ronduit gevaarlijk is. De dialoog met die Commissie is doodgelopen, en dus zijn nu de overige EU-lidstaten aan zet. Zij houden dinsdag een hoorzitting zonder precedent, met Polen in de beklaagdenbank.

Lees ook: Polen holt zijn democratie uit, wat kan de EU doen?

Vorige week was Eurocommissaris Frans Timmermans (Fundamentele Rechten) nog in Warschau, in een allerlaatste poging de hoorzitting te voorkomen. Warschau hield vol dat het noodzakelijke ‘zuiveringen’ onder rechters doorvoert; dit zou na de val van het communisme onvoldoende zijn gebeurd. De hoorzitting is de volgende stap in de artikel-7-procedure, ooit in het leven geroepen voor het geval dat een lidstaat systematisch Europese waarden en normen zou schenden. In het ergste geval kan die leiden tot de ‘nucleaire optie’ waarbij een lidstaat het stemrecht aan de EU-vergadertafels voor onbepaalde tijd wordt ontzegd. Een Europese botsing, uitgelegd in vijf vragen en antwoorden.

  1. Wat behelst de hoorzitting ?


    Op de reguliere vergadering van de 28 Europese ministers van Buitenlandse Zaken is de hoorzitting een van de agendapunten. Timmermans en de Poolse minister mogen beurtelings hun posities toelichten. Daarna mogen alle ministers, onder wie Nederlander Stef Blok, hun Poolse collega bevragen. Als een viervijfde meerderheid van de ministers concludeert dat sprake is van ‘een duidelijk risico’ dan gaat het dossier naar Europese regeringsleiders, die zullen beslissen over het Poolse stemrecht. Zover komt het dinsdag nog niet: verwacht wordt dat dit de eerste van meerdere hoorzittingen is, in de hoop dat Warschau in de tussentijd alsnog tot inkeer kan worden gebracht.

  2. Wat doet Polen fout volgens de EU?

    
Door een reeks nieuwe wetten hebben de Polen ernstige twijfel gezaaid over de onafhankelijkheid van hun Constitutionele Hof, hun Hooggerechtshof en hun Raad voor de Rechtspraak (KRS). De wetten geven de regering volop mogelijkheden zich van de rechters te ontdoen. De Commissie is vooral bezorgd over een nieuwe wet die op 3 juli ingaat en waarmee 27 van de 72 leden van het Hooggerechtshof naar huis kunnen worden gestuurd. Timmermans waarschuwt voor een „onherstelbare schending van de rechtsstaat”. De afgelopen maanden voerde Warschau vier extra wetten in, om aan de bezwaren van de Commissie tegemoet te komen, maar volgens Timmermans zijn die volstrekt ontoereikend.

  3. De Poolse crisis zou de verkruimeling kunnen inluiden van de bredere Europese rechtsorde.

    Hoe groot is de kans op escalatie?

    Vreemd genoeg wordt die kleiner naarmate het proces vordert. Zolang het de Commissie was die Polen de oren waste, kreeg Timmermans keer op keer brede steun van de EU-landen. Maar nu die zelf een oordeel moeten vellen, lijkt de animo bekoeld. Tegelijk is de druk wel groot, omdat 3 juli snel nadert. Het Europees Parlement eist hoe dan ook actie. Europese leiders, als ze dit al op hun bord krijgen, moeten unaniem besluiten over het Poolse stemrecht. De Hongaarse leider Viktor Orbán heeft gezegd dat hij zijn vetorecht gebruikt. Maar ook als Polen straf ontloopt, zijn er gevolgen, tijdens de pas begonnen onderhandelingen over de eerstvolgende EU-meerjarenbegroting. Daar krijgt Polen bijna zeker de rekening gepresenteerd.

  4. Hoe ernstig is de situatie in Polen?

    Polen is geen Rusland of Turkije. De publieke media zitten politiek weliswaar onder de plak en vertonen alle kenmerken van ouderwetse propaganda, veel andere media zijn nog vrij en onafhankelijk. Maar de rechterlijke macht is nu al gekneveld. Het OM, geleid door de omstreden minister van Justitie Zbigniew Ziobro, begon onderzoeken naar rechters die politiek onwelgevallige vonnissen velden.

    Lees ook de column van Caroline de Gruyter: Waarom ze in Polen bloednerveus worden

    Ook ontsloeg hij ruim 150 rechtbankvoorzitters, van wie er een werkzaam was bij de rechtbank die een zaak behandelde rond de dood van zijn vader. Zulke acties zien veel rechters als pogingen tot intimidatie en beïnvloeding. De wetten van 3 juli zijn des te verontrustender, omdat het Hooggerechtshof over verkiezingsdisputen en disciplinaire maatregelen tegen rechters gaat. Vanaf dan is de invloed van regeringspartij PiS op alle niveaus van de rechtspraak – en op de selectie en opleiding van nieuwe rechters – een voldongen feit, zeggen waarnemers.

  5. Wat als Polen er mee wegkomt?

    Een voor Polen gunstige uitkomst zou andere Europese regeringen met ‘inperkingsplannen’ rondom de rechtspraak het signaal geven dat ze weinig te vrezen hebben. Zo keurde de Roemeense regering recent maatregelen goed die slecht zijn voor anticorruptieaanklagers en goed voor frauderende politici. In Hongarije zet Orbáns Fidesz-partij de rechtspraak naar zijn hand. De Poolse crisis zou de verkruimeling kunnen inluiden van de bredere Europese rechtsorde. „Die gaat uit van onderling vertrouwen”, zegt vicevoorzitter Kees Sterk van de Nederlandse Raad voor de Rechtspraak, die Polen geregeld bezoekt. „Hoe meer de rechtspraak instrument wordt van de regering, hoe meer rechters in andere lidstaten met argwaan kijken naar verzoeken en arrestatiebevelen uit Polen. Dit leidt ertoe dat de juridische samenwerking met Polen gaat haperen en uiteindelijk tot stilstand komt. Dan valt een grote steunpilaar onder de EU weg.”

Correctie (26 juni 2018): eerder stond in dit artikel dat de Poolse minister van Justitie 150 rechtbankvoorzitters ontsloeg, “onder wie een rechter die een zaak behandelde rond de dood van zijn vader”. Dat had moeten zijn: “onder wie de voorzitter van de rechtbank die een zaak behandelde rond de dood van zijn vader”. Dat is hierboven aangepast.

    • Roeland Termote
    • Stéphane Alonso