Verraad uw buurman, hij is een verrader

Verkiezingen Turkije

In een sfeer van wantrouwen gaat Turkije zondag naar de stembus, om wel of niet te kiezen voor een almachtige president.

Portret van de Turkse president Erdogan in een restaurant in Istanbul. Foto BULENT KILIC/AFP

Een jonge verslaggeefster van de zender Gazete365 hield onlangs een opmerkelijk straatinterview met een oudere man in Üsküdar, een conservatieve wijk van Istanbul. Ze vroeg op wie hij ging stemmen bij de parlements- en presidentsverkiezingen van zondag en waarom. De man – klein van stuk, grijze baard en een zwart mutsje – begon een daverende lofzang op de AK-partij van president Erdogan en een tirade tegen het seculiere deel van Turkije. De video van het interview, getiteld ‘Het secularisme glipt uit onze handen’, werd een internetsensatie.

„Mijn dochter,” spreekt de man tot de verslaggeefster, „de AKP had veel eerder aan de macht moeten komen. Als er na de val van het Ottomaanse Rijk een regering zou zijn gevormd door een partij als de AKP, dan zou ons land de top hebben bereikt. Alle wegen en dergelijke zouden perfect zijn geweest.”

De verslaggeefster kijkt guitig in de camera, alsof ze niet kan geloven wat ze hoort.

Hij vervolgt: „Wat hebben de verraders gedaan na de Ottomanen? […] Ze verboden traditionele religieuze kleding, de fez voor mannen en de hoofddoek voor vrouwen. Toen de AKP aan de macht kwam, zeiden mensen dat er een eind zou komen aan het secularisme en dat Turkije geregeerd zou worden volgens de sharia. Waar is de sharia?”

Dan wordt het gesprek verstoord door een vrouw van middelbare leeftijd met blond geverfd haar. „Ga eerst eens je tanden poetsen”, zegt ze tegen de man, met het dédain van de oude seculiere elite voor arme, conservatief-religieuze Turken uit Anatolië.

„Hou je erbuiten, ik praat met de pers”, zegt de man boos. „Ik zweer bij God, ik zal 155 bellen [de Turkse versie van 112] en je laten arresteren. […] Kijk uit wat je zegt, ik zal je naar de gevangenis sturen. Je bent een landverrader! […] Je bent een verrader van 15 juli [de mislukte coup van 2016]!”

Lees ook: Hier moet je op letten tijdens de Turkse verkiezingen

Vorkheftruckchauffeur

De man heeft de politie niet gebeld. Maar zijn dreigementen liepen volledig in de pas met de regering en haar media, die de oppositie voortdurend afschilderen als verraders en terroristenvrienden, die zwaarbevochten religieuze vrijheden willen terugdraaien. Erdogan schrikt er zelfs niet voor terug Selahattin Demirtas, de presidentskandidaat van de pro-Koerdische partij HDP, een terrorist te noemen. Demirtas voert campagne vanuit de gevangenis in Edirne, waar hij sinds een jaar en acht maanden vastzit op verdenking van propaganda voor de Koerdische terreurbeweging PKK. „Ze schenden openlijk de Grondwet door me schuldig te verklaren, terwijl er nog geen vonnis is”, aldus Demirtas via zijn advocaat.

Een aanhanger van Selahattin Demirtas, die vastzit op verdenking van propaganda voor de Koerdische terreurbeweging PKK.

Foto Yasin Akgul/AFP

Herhaaldelijk heeft Erdogan burgers aangespoord zich op te werpen als informant bij de opsporing van terroristen. Tienduizenden hebben daaraan gehoor gegeven. Turkse kranten brengen geregeld verhalen over collega’s, buren en zelfs familieleden die elkaar aangeven bij de politie. Een berucht voorbeeld is vorkheftruckchauffeur Ali Dinc uit Izmir, die zijn vrouw aangaf wegens belediging van Erdogan. Hun huwelijk was slecht; zij schold op Erdogan als hij op tv kwam, hij hield van de president en wilde na een lange werkdag rustig eten. Na de zoveelste ruzie nam hij een van haar scheldkanonnades op en stapte naar de politie. Toen dat leidde tot een strafzaak, vroeg ze een echtscheiding aan.

Dit soort verhalen leidt tot wantrouwen in de samenleving. In restaurants werpen mensen een blik op de tafel naast hen voordat ze over politiek beginnen. Ook taxichauffeurs zijn voorzichtiger sinds taxi’s zijn uitgerust met camera’s. Volgens de regering zijn die bedoeld om de veiligheid te verbeteren. Maar de oppositie beweert dat de camera’s naast beeld, ook geluid vastleggen.

Academici maken zich helemaal zorgen nadat diverse collega’s zijn aangegeven door studenten. Het overkwam Baris Ünlü, een politicoloog die werkte aan de Universiteit van Ankara. De aanleiding was een tentamenvraag over PKK-leider Abdullah Öcalan: „Vergelijk Öcalans manifest Het Pad van de Revolutie in Koerdistan uit 1978 met een artikel dat hij schreef in 2012, getiteld Democratische moderniteit als een constructie van lokale systemen in het Midden-Oosten.”

„Een paar dagen na het tentamen stond de vraag ineens prominent op de voorpagina van het ultrarechtse weekblad Vahdet”, vertelt Ünlü. „Vervolgens werd ik aangeklaagd wegens propaganda voor een terroristische organisatie.” Hoewel hij werd vrijgesproken, zag hij het proces als een aanval op de academische vrijheid.

Turks fruit op de campus

De Koerdische kwestie zorgde ook voor een paranoïde sfeer op de campus van de Bogazici Universiteit in Istanbul. Eind maart deelden conservatieve studenten Turks fruit uit op de campus. Zo vierden ze dat het Turkse leger de Koerdische stad Afrin in Noord-Syrië had ingenomen. Toen linkse studenten dat zagen, organiseerden ze een tegendemonstratie, die ontaardde in een opstootje. Er werd wat geduwd en getrokken, niemand raakte gewond.

Dit onbeduidende incident groeide uit tot een nationale kwestie. Conservatieve en nationalistische jongeren hielden protesten tegen de linkse studenten. Op sociale media werden ze uitgemaakt voor landverraders en terroristen. De rector nam afstand van hen: „Wij zijn wel patriotten.” De volgende dag arresteerde de politie vijf studenten. En toen ging Erdogan zich ermee bemoeien. „Dit soort terroristen heeft niet het recht om te studeren”, verklaarde hij.

In reactie op de arrestaties organiseerden linkse studenten weer een demonstratie op de campus. Een van hen was Tilbe Akan, een klein meisje met donker haar en een vastberaden oogopslag. „De decaan kwam naar ons toe en zei: ‘Als jullie niet stoppen, dan zullen jullie opgepakt worden.’ We negeerden hem. Toen we ons spandoek uitrolden, begonnen ze ons te arresteren. Het was in twintig jaar niet meer gebeurd dat studenten van Bogazici werden opgepakt.”

Lees ook: Kan de Turkse oppositie deze keer Erdogan echt verslaan?

De studenten werden acht uur lang vastgehouden in een politiebusje. „Terwijl het busje door Istanbul reed, werden we in elkaar geslagen door de agenten”, vertelt Akan. „Ze waren woedend. ‘Hoe kunnen jullie onze martelaren beledigen?’, schreeuwden ze. ‘Jullie kunnen alleen studeren omdat jullie ouders geld hebben.’ Ze dachten dat Bogazici een particuliere universiteit is. Een vriend van me zei gevat: ‘Het is een staatsuniversiteit.’ Toen sloegen ze ons nog meer.”

De arrestaties leidden tot grote onrust op de campus. „We begrepen niet waarom mensen werden opgepakt”, zegt Akan. „Sommigen studeerden niet eens aan Bogazici. Overal op de campus liepen agenten in burger rond. Als mannen van middelbare leeftijd waren ze makkelijk te herkennen. We gaven ze koosnaampjes. Via WhatsApp lieten we elkaar weten welke kleding ze die dag droegen en waar ze rondliepen. We waren net detectives.”

Democratisch verzet

Waarom liep de situatie zo uit de hand? Volgens veel studenten en docenten zag Erdogan zijn kans schoon voor een aanval op de meest prestigieuze universiteit van Turkije. „Bogazici staat bekend als een liberale, vrijzinnige universiteit, met een lange traditie van democratisch verzet”, zegt hoogleraar sociologie Faruk Birtek. „Het was de eerste universiteit die studenten toestond een hoofddoek te dragen, wat op dat moment een schending was van de Grondwet.”

Erdogan vergroot langzaam zijn greep op de universiteit. Vorig jaar heeft hij per decreet een nieuwe rector aangesteld. Daarnaast zijn veel academici aangeklaagd omdat ze een petitie hebben getekend tegen het optreden van het Turkse leger in het Koerdische zuidoosten. „Daardoor kunnen ze geen harde standpunten innemen”, zegt Birtek. „De regering zou hier eigenlijk dolgraag haar eigen mensen neerzetten. Maar de ouders van sommige studenten hier zijn machtige mensen binnen de AKP. Ze willen het beste onderwijs voor hun kinderen, niet dat Bogazici zijn prestige verliest.”

In deze sfeer gaat Turkije zondag stemmen, in de volgens velen belangrijkste verkiezingen sinds de stichting van de Turkse republiek. Als Erdogan wint, zal het oude parlementaire stelsel worden vervangen door een systeem waarbij alle uitvoerende macht bij de president ligt. „Er is een diepe kloof tussen degenen die zo’n regering steunen en mensen die zo’n regering zien als een bedreiging”, zegt politicoloog Ülcü. „Terwijl tientallen miljoenen mensen denken dat alles goed gaat, denken tientallen miljoenen andere mensen dat ze hun land onherroepelijk kwijt zijn.”

Op de markt van het Turkse Yalova is de crisis voelbaar. Mensen houden de hand op de knip. De ooit zo solide steun voor president Erdogan brokkelt af. Lees ook: ‘Ik stem nooit meer op Erdogan, ik verscheur nog liever mijn stembiljet’

Correctie (22 juni 2018): In een eerdere versie werd in een redactionele toelichting gesproken van de „mislukte coup van vorig jaar”. Bedoeld werd de mislukte coup van 15 juli 2016, een kleine twee jaar geleden. Dat is hierboven aangepast.

    • Toon Beemsterboer