In Athene kijkt de migratiecrisis je recht in het gezicht

Het ging deze week veel over vluchtelingen, meestal in kille cijfers. In Athene hebben migranten een naam, een familie, een verhaal. Sommigen wachten al heel lang op gezinshereniging, of een slaapplaats.

Afghaanse vluchtelingen slapen op het Victoriaplein in Athene. Vaak is hun familie elders in Europa.

Ze zijn soms nauwelijks van elkaar te onderscheiden: Grieken die zich door hun eigen stad bewegen en vluchtelingen, op zoek naar een zinvolle besteding van hun dag. Op het Victoriaplein spelen kinderen samen, er klinkt muziek en op terrassen aan de rand kijken Griekse mannen voetbal. Jongens trappen een balletje en in de schemering neemt de drukte toe. Een Afghaanse vrouw, twee kleuters aan haar rokken, een baby op de arm, spreidt een deken uit. „Wij slapen hier op straat.”

Iedere nacht ligt het plein vol mensen. Jongens vooral, uit Afghanistan, Irak, Syrië. Ze lijken ongenaakbaar, maar ze leven in angst: om bestolen te worden. Of erger: deze week nog werd een jongen doodgestoken tijdens een ruzie. De 17-jarige Halid Khan kan niet meer dan een dag vooruit kijken. Acht maanden geleden ontvluchtte hij de oorlog in zijn land. Hij reist alleen en wil naar Duitsland. Maar nu zit hij vast in Griekenland.

Mensen kunnen niet voor- en niet achteruit. Hun hele toekomst ligt aan diggelen.

Bij vertrek wist Khan niet dat doorreizen niet meer mogelijk is sinds de EU in 2016 een deal sloot met Turkije. Dat hij asiel kan aanvragen in Griekenland of teruggestuurd wordt naar Turkije. Hij koos het eerste en is in afwachting van zijn aanvraag.

Deze – vrijwel uitsluitend – jonge mannen op het Victoriaplein zijn asielzoekers die Europa liever zou weren. Maar ondanks de barrières die de EU opwierp, blijven ze komen. Sinds december nam het aantal vluchtelingen dat aankwam in Griekenland flink toe – in het eerste kwartaal van 2018 kwamen ruim 22.000 mensen aan in Griekenland tegenover ruim 14.000 een jaar eerder in dezelfde periode van 2017, met als gevolg dat het aantal opvangplekken tekortschiet. „Vorig jaar was de situatie, na de crisis in 2015, genormaliseerd”, zegt Martha Roussou in het Griekse kantoor van het International Rescue Committee (IRC). „Nu zijn we weer terug in noodmodus.”

Terwijl Europese leiders deze week in Brussel vergaderen over een nieuw Europees asielsysteem, over cijfers en solidariteit, is dit de praktijk in Griekenland. De situatie is niet zo ernstig als in 2015, toen er soms duizenden mensen per dag met bootjes aanmeerden op Griekse eilanden als Lesbos en Chios, op een steenworp afstand van de Turkse kust. Maar de aantallen stijgen, vooral aan de landgrens met Turkije: in de maand mei kwamen er 4.400 mensen (dat is 140 per dag) aan in Griekenland, volgens de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. Een jaar eerder in mei waren dat er 2.110, minder dan de helft. In totaal verblijven er nu 58.000 vluchtelingen in Griekenland.

Hoe gaat de EU om met de vluchtelingenproblematiek? Redacteur Bram Vermeulen analyseert:Ook Europa schuift migratieproblemen van zich af

Nieuwe crisis in slow motion

„We zien in slow motion een nieuwe crisis ontstaan”, zegt mensenrechtenadvocaat Vassilis Papadopoulos, gespecialiseerd in asielzaken. Het grootste probleem is dat vluchtelingen in afwachting van hun asielaanvraag als onderdeel van de Turkije-deal de eilanden waarop ze aankomen niet meer mogen verlaten. Het gevolg: totale overbezetting van de kampen. In kamp Moria op Lesbos, berucht vanwege de slechte omstandigheden, is plek voor tweeduizend mensen. Er verblijven er zeker driemaal zoveel.

Maar ook op het vasteland nemen de aantallen toe. Vluchtelingenkampen die eerder gesloten werden omdat ze onleefbaar waren, worden in stilte weer geopend. In Athene neemt de druk op publieke voorzieningen als ziekenhuizen toe. „Het straatbeeld verandert, meer hoofddoekjes”, zegt George Stefanopoulos, die voor een vluchtelingenorganisatie werkt. „Mensen voelen zich minder veilig op straat.”

Vanwege de beperkte herverdeling van vluchtelingen door andere Europese landen, sinds het sluiten van de Turkije-deal, is de situatie voor veel mensen er alleen maar uitzichtlozer op geworden”, zegt Papadopoulos. Afspraken over herverdeling waren – net zoals de hele migrantendeal – bedoeld om prikkels voor mensen om naar Europa te komen, weg te nemen. „Vanuit Europees perspectief allicht te begrijpen, maar Griekenland zit met de gevolgen”, aldus de mensenrechtenadvocaat. „Mensen kunnen niet voor- en niet achteruit, sommigen zitten al ruim twee jaar vast. Hun hele toekomst ligt aan diggelen.”

Het is oneerlijk dat de geografie bepaalt dat Griekenland dit moet oplossen.

De Turkije-deal moest de enorme aantallen van 2015 beperken – in dat jaar kwamen ruim een miljoen mensen aan in Europa – en inderdaad daalde het aantal binnenkomers drastisch. In die deal werd afgesproken dat Turkije, in ruil voor grote financiële steun van de EU, ‘irreguliere’ vluchtelingen uit Griekenland terugneemt: mensen die geen asiel aanvragen in dat land of wier aanvraag niet wordt ingewilligd. Voor iedere teruggestuurde vluchteling zou een andere legaal vanuit Turkije naar Europa mogen worden herplaatst.

Maar de deal werkt niet naar behoren, zeggen betrokkenen. Er worden nauwelijks mensen teruggestuurd naar Turkije – in 2018 in totaal 140. Dat komt doordat het systeem traag is, mensen in beroep gaan tegen een afwijzing of verdwijnen in de illegaliteit. En dus komt ook de tegenprestatie, legale migratie, niet van de grond.

Voor de meeste mensen was Griekenland nooit bedoeld als eindbestemming. Smokkelaars vertellen dat ze door kunnen reizen, Europa in. De meeste van de 58.000 vluchtelingen zullen hier – noodgedwongen – blijven. Het aantal asielaanvragen per hoofd van de bevolking is in Griekenland, na Cyprus, het hoogst van Europa, blijkt uit cijfers van Eurostat.

Europese landen hekelen het zwakke optreden van de Griekse overheid. „Dat klopt ook”, zegt Martha Roussou van IRC, „maar het is vanuit hun perspectief wel makkelijk praten.” Alleen al in 2018 kwamen 22.000 mensen aan in Griekenland. „Dat zijn wel 22.000 registraties, opvangplekken, monden om te voeden. En het is pas mei. De meeste Europese landen hoeven dat niet te doen.” Ter vergelijking: in Nederland deden in 2017 16.145 mensen een eerste asielaanvraag.

„Het is oneerlijk dat de geografie bepaalt dat Griekenland dit moet oplossen”, verwoordt Roussou de in Griekenland breed gedragen gevoelens van onrechtvaardigheid. En dat terwijl Europese landen vluchtelingen eerder juist niet terugzonden naar Griekenland, vanwege het zwakke systeem.

Afghaanse vluchtelingen zitten op het Victoriaplein in Athene.

Foto Yannis Kolesidis

Vertaler voor het Britse leger

„Mijn vrouw en twee kinderen van vier en vijf zijn in Frankfurt. Ik mis ze zo erg, ik heb er buikpijn van.” Paind Khan (30, geen familie van Halid Khan) kan niet meer glimlachen. Op het plein om hem heen speelt muziek, hij roert wezenloos met een rietje in zijn limonade. Khan wacht al negen maanden op uitsluitsel. Op basis van Europese regelgeving heeft hij het recht met zijn familie te worden herenigd. „Niemand kan me vertellen waarom alles zo lang duurt.”

De grote vertraging in familieherenigingen speelt vooral in Duitsland, zegt mensenrechtenadvocaat Papadopoulos. De regels voor hereniging zijn strikt: alleen echtgenoten en ouders en minderjarige kinderen komen ervoor in aanmerking. „Bijna alle vluchtelingen die hier komen, hebben familie ergens in Europa. Het zou de mensen én Griekenland verlichting brengen als die bij elkaar konden worden gebracht.”

De Afghaanse Khan, die van 2009 tot 2011 als vertaler werkte voor het Britse leger in Kandahar, vluchtte in 2016 voor zijn leven – de Talibaan zaten hem achterna. Met zijn vrouw en twee kleine kinderen ondernam hij de gevaarlijke reis naar Griekenland. Op de landgrens met Turkije raakte het gezin gescheiden: Khan werd door de smokkelaar in een auto gezet die gepakt werd bij de grens.

Zijn vrouw en kinderen stapten met valse documenten in Athene in het vliegtuig naar Frankfurt. Khan wacht. Ook het Britse leger kan hem niet helpen. „Je moet een jaar onafgebroken in dienst geweest zijn van de Britse overheid. Ik werkte via een tussenbedrijf.”

In Athene kijkt de migratiecrisis je recht in het gezicht. Migranten hebben hier een naam, een familie, een verhaal. Ze belanden in overvolle kampen met beperkte bewegingsvrijheid, soms op straat. Tijdens hun vaak gevaarlijke reizen naar Europa raken veel mensen getraumatiseerd, hun laatste geld hebben ze aan smokkelaars betaald.

Vooral kinderen lijden onder het tekort aan opvangplekken waar Griekenland nu mee kampt. Voor de 3.500 ‘onbegeleide minderjarigen’ die nu geregistreerd zijn – het hoogste aantal ooit – zijn slechts 1.091 officiële UNHCR-opvangplekken beschikbaar. Er verblijven kinderen in hotels, zogeheten ‘safe-zones’ of in particuliere opvang. Uit nood zitten tweehonderd kinderen in detentiecentra, als ‘beschermende maatregel’. „Het blijven cellen zonder ramen”, zegt Julie Gaunt, die zich voor de UNHCR bezighoudt met de bescherming van kinderen in Griekenland. „Het alternatief is de straat: 700 kinderen zijn geregistreerd dakloos.”

Jamohid uit Afghanistan was tien toen straatwerkers hem vonden op het Atheense Victoriaplein. Samen met zijn 16-jarige oom verbleef hij al een maand op straat. „We vonden de jongens in zeer slechte toestand”, vertelt Danai Serafeimidi van de Deense organisatie Faros, die in zijn plaats zijn verhaal vertelt, om hem te beschermen „Het was november en koud. Ze droegen vieze kleren. De eerste dagen kon hij alleen maar huilen en vragen om zijn ouders.”

De jongens kwamen op de grens van Afghanistan en Iran in een vuurgevecht terecht, hun families raakten ze kwijt. Ondanks uitgebreide naspeuringen zijn die families nog niet gevonden. „Jamohid had nachtmerries”, vertelt Serafeimidi. „Hij vroeg om een knuffel, een panda. ’s Nachts slaapt hij daarmee, overdag loopt hij door Athene alsof hij volwassen is.”

Verloren generatie

Het groeiende aantal alleenreizende kinderen baart hulpverleners grote zorgen. „Ze spreken de taal niet hier en onderweg hebben ze vaak vreselijke dingen meegemaakt”, zegt Faros-oprichter Dan Biswas in een kantoortje in Athene. Kinderen worden het slachtoffer van (seksuele) uitbuiting of mensenhandel. „De wat ouderen, 16- en 17-jarigen, zijn vaak noodgedwongen jong volwassen geworden, maar het blijven tieners. Hier is een verloren generatie in de maak.”

Vanuit Noord-Europese landen klinkt het verwijt dat Griekenland de zorg voor die 3.500 kinderen toch wel moet kunnen bolwerken. „Dit zijn geen Griekse weeskinderen, die de cultuur kennen en zorgeloos zijn opgegroeid”, zegt Biswas. „En een goede begeleiding stopt niet als ze achttien worden. Dan begint de integratie pas.”

Komende week praten Europese leiders over het asielbeleid. Italië en Griekenland willen meer solidariteit, maar op grote schaal herverdelen is politiek onhaalbaar. Vluchtelingen opvangen buiten Europa ziet de Griekse minister van migratie Dimitris Vitsas niet zitten, zei hij woensdag in het Europarlement, omdat het een poging zou zijn „de agenda te veranderen” in plaats van te praten over „solidariteit en het delen van verantwoordelijkheid”. Griekenland draagt volgens hem een „oneerlijke last”.

De vorige minister van Migratie Yannis Mouzalas zei in een interview met lokale media dat de enige manier om de vluchtelingencrisis op te lossen is door oorlogen in het Midden-Oosten te beëindigen. Maar dat hebben de Europese leiders niet in de hand. „De last die de mensen dragen, is loodzwaar”, zegt Martha Roussou van IRC.

Correctie (22 juni 2018): Dimitris Vitsas werd in een eerdere versie van dit stuk Dimitras Vitsas genoemd. Dat is hierboven aangepast.

    • Floor Boon