Referendum toch weer op tafel

Staatscommissie Een bindend referendum helpt om de kloof met burgers te slechten, denkt een staatscommissie.

Commissievoorzitter Johan Remkes donderdag bij de presentatie van zijn tussenrapport. Foto Bart Maat / ANP.

Het kabinet-Rutte III is nog niet van het referendum af. De Eerste Kamer stemt over een paar weken vrijwel zeker in met het schrappen ervan, maar dat zal de Haagse discussie niet beslechten. De staatscommissie parlementair stelsel pleitte donderdag in een tussenrapport namelijk weer vóór het referendum.

De commissie onder leiding van oud-minister van Binnenlandse Zaken Johan Remkes (VVD) doet onderzoek naar de sterke en zwakke plekken van de democratie. Zo’n zwakke plek is volgens de commissie dat sommige groepen burgers, met name laagopgeleiden, zich niet goed vertegenwoordigd voelen door (hoogopgeleide) politici. Op thema’s als de EU en migratie lopen de opvattingen van politici en burgers sterk uiteen. Juist voor dat probleem kan het referendum een oplossing zijn, zei Remkes. Hij stelde dat het als een „ventiel” voor de onvrede kan werken.

Remkes pleit uitdrukkelijk voor het bindend correctief referendum, waarbij de politiek verplicht is om de uitslag over te nemen. Bij het huidige raadgevend referendum is dat niet zo en dat leidt volgens Remkes tot „onduidelijkheid bij de kiezer”. Een welkome redenering voor minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren (D66), die afschaffing van het raadgevend referendum steeds zo heeft verdedigd. Hoewel Remkes fijntjes opmerkte dat hij het referendum zelf nooit zou hebben afgeschaft op de gehaaste manier waarop Rutte III dit nu doet.

Het is frappant dat VVD’er Remkes, die niet als heel vooruitstrevend bekendstaat, nu voor het referendum pleit. Binnen zijn partij ligt dit gevoelig. VVD-leider Rutte noemde het referendum eerder dit jaar nog „een gruwel”. Remkes vindt wel dat er alleen referenda mogelijk zouden moeten zijn over ‘zwaarwegende’ onderwerpen als grondwetswijzigingen en medisch-ethische kwesties.

Het kabinet zal na het eindrapport van de staatscommissie in december op de aanbevelingen reageren. De kans dat Rutte III het bindend referendum omarmt lijkt nihil. VVD en CDA zijn tegen, de ChristenUnie twijfelt erover, alleen D66 is voor. Makkelijk in te voeren is het bindend referendum ook niet: er is een grondwetswijziging nodig, waar zowel de Tweede als de Eerste Kamer twee keer mee moet instemmen.

Gekozen formateur

De staatscommissie deed donderdag meer voorstellen om de burger meer invloed te geven, waaronder een gekozen formateur. De kiezer zou daarbij niet alleen op een partij stemmen, maar ook op een formateur die de leiding krijgt bij de kabinetsformatie. Het moet de invloed van de kiezer op de coalitievorming vergroten. Een denkbeeldig voorbeeld is een linkse kiezer die Partij voor de Dieren stemt, maar als formateur Jesse Klaver (GroenLinks) in plaats van Marianne Thieme kiest om de kans op een linkse coalitie te vergroten.

De huidige staatscommissie ontstond een paar jaar geleden vanuit een idee van de VVD-senaatsfractie om de Eerste Kamer kritisch tegen het licht te houden. Maar de commissie „stelt de waarde van de Eerste Kamer niet ter discussie”, zei Remkes. Zijn voorstel om de Raad van State of een Constitutioneel Hof wetten te laten toetsen aan de grondwet kan overigens wel bedreigend zijn voor de senaat, omdat die nu vaak naar de grondwettelijke aspecten van wetten kijkt.

Sommigen op het Binnenhof hadden donderdag een déjà-vu: een aantal belangrijke aanbevelingen werden sinds de jaren zestig al door diverse staatscommissies voorgesteld en haalden het nooit. Of Remkes hier ook bang is? Hij is „niet pessimistisch” en wacht af.

    • Pim van den Dool