Een hangmat die breder dan lang is, daar pas je languit in

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen. Deze week: De hangmat stamt uit Zuid-Amerika en werd in Europa verpest.

Vóór Columbus Amerika ontdekte wisten wij in Europa niet eens dat er hangmatten wáren. In Azië, Afrika en Australië wisten ze het ook niet. De hangmat komt uit Midden- en Zuid-Amerika, ’t is een vinding van natuurvolken, maar een vinding die nog steeds gebruikt wordt. Hij beschermt de slaper tegen mieren en andere dieren en dient vaak als een soort opklapbed voor kleinbehuisden.

Europeanen zijn vanaf de eerste dag gefascineerd geweest door het concept. Columbus noemde de hamacas al in het verslag van zijn eerste reis (aldus Wikipedia onder ‘hammock’) en latere reizigers deden steeds opnieuw moeite om uit te leggen hoe de handige mat in elkaar stak. Natuuronderzoeker Philip Fermin zag rond 1760 bij indianen in Suriname hamacs van katoen die zes of zeven voet lang waren en twaalf of veertien voet breed. Aan het hoofd- en voeteneind van de mat waren vijftig koorden bevestigd die zich verenigden in een oog waar een touw door was te halen. Zie Google Books.

Zulke hangmatten waren vijftig jaar geleden bij de indianen op de Surinaamse savanne nog steeds in gebruik, minder breed dan net genoemd, maar toch wel duidelijk breder dan lang. En met een hoofd- en voeteneinde dat samenvouwde.

Het inzicht dat dit essentiële eigenschappen zijn, en dat de hangmat altijd heel slap hoort te hangen, is in Europa op een zeker moment verdwenen. De commercie ging matten voor recreatief gebruik produceren die langer dan breed waren en die met twee spreader-bars aan hun eind werden opengehouden. Deze ondingen hebben de hangmat een beroerde naam bezorgd.

Hangmat in 1968, in gebruik in Suriname. Foto Karel Knip

Inmiddels worden ook in Europa weer Zuid-Amerikaanse modellen aangeboden, maar alleen in de VS zijn die ook volop in gebruik geraakt. Afgaande op de internetdrukte zou je zelfs zeggen dat hammock camping daar een rage is. Bekijk de how-to filmpjes op YouTube, volg het forum hammockforums.net en lees het gezaghebbende The Ultimate Hang. Veel Amerikanen kamperen tegenwoordig liever in een hangmat dan een tent hoewel de mat niet lichter is, ook al is hij net zo goed van polyester of nylon. Maar er zijn andere voordelen: denk aan mieren of aan beren en ratelslangen. Nadelen zijn er ook, het beruchtst is de frozen butt, de kouwe kont, die samenhangt met de slechte isolatie van de hangmatonderzijde. De hangmat is een tropenvinding.

Dat je in een hangmat niet recht zou kunnen liggen is onzin. Het geheim is: diagonaalsgewijs plaats nemen, proberen een hoek van 20 of 30 graden te maken met de hartlijn van de hangmat, dan kun je, als de mat maar breed genoeg is en de randen niet te zeer onder spanning staan, redelijk vlak komen te liggen. A diagonal lay is a flat lay- een wiskundige had het niet voorspeld.

De ervaring heeft geleerd dat de meest comfortabele houding binnen bereik komt als de ophangkoorden van de hangmat (die van het genoemde oog naar de boom lopen) een hoek van 30 graden maken met de horizontaal. In deze configuratie werkt op elk koord een kracht gelijk aan het gewicht G van de slaper (namelijk G/2sin30). Bij een kleinere ‘hang angle’ is de spanning groter, bij een grotere lager, maar nooit minder dan G/2. Het bepaalt de spanning op de zijranden van de mat. (En natuurlijk ook de slingerfrequentie. Alleen al hieruit valt af te leiden dat het maar de vraag is, zoals Wikipedia beweert, of hangmatten op schepen populair werden omdat ze het slingeren van het schip opvingen. De hangmat laat zich geen frequentie opdringen.)

Kun je in een indiaanse hangmat ook op je zij liggen?

De afstand tussen de bomen die de Amerikaan in de VS tegenkomt varieert en dat zou kunnen betekenen dat-ie zijn hangmat niet altijd met de ideale zakking (de sag of hang) zou kunnen ophangen. Daar is iets op gevonden: de structural ridgeline, een stevig, onrekbaar koord dat horizontaal tussen de genoemde ogen wordt gespannen en de ogen zozeer naar elkaar toetrekt dat de lengte van de ridgeline 83 procent is van die van de hangmat zelf (van oog tot oog gemeten). Dit garandeert de juiste hangmatvorm. (Je zou kunnen narekenen of dit wel echt de beoogde 30 graden oplevert, aannemende dat de hangmat in een kettinglijn of parabool hangt.)

De structural ridgeline is een verplicht attribuut geworden, de serieuze hangmatkampeerder gaat niet zonder de lijn op trektocht. Extra aantrekkelijk is dat je er een muskietennet over kunt hangen en trouwens nog veel meer: een bril, een zaklamp, een fluitje, een telefoon, een organizer, een MP3-speler, een stuff bag met spulletjes en niet te vergeten de spuitbus met bear spray. Je hele inboedel aan een touw boven je hoofd.

Kun je in een indiaanse hangmat ook op je zij liggen? Daarover doen de hangmatkampeerders een beetje vaag. Het kán absoluut, zeggen ze, maar het klinkt niet overtuigend. Op je buik liggen is er zeker niet bij. Bedenk ook dat het omdraaien door Newtonse reactiekrachten woeste slingeringen opwekt. Dat brengt ons op de natuurvolken die de 30 graden-regel nog niet kenden en – zo te zien – een 45 graden-regel hanteerden. Lagen die de hele nacht op hun rug? Aan dat soort vragen komen antropologen dan weer niet toe.

    • Karel Knip