De duistere kant van Poetins voetbalfeest

Reportage WK-activisten Terwijl internationale fans de Russische straten opvrolijken, wordt achter de schermen hard opgetreden tegen verstoorders van de feestvreugde.

Nikolaj Bojarsjinov protesteert in Sint-Petersburg. Foto Denis Tarasov

Vrijdagavond stond hij er weer, tussen de supporters van Brazilië en Costa Rica. Nikolaj Bojarsjinov demonstreert elke week, in zijn eentje, op de brede Nevski Prospekt in Sint-Petersburg. Een tengere, haast aristocratische man, met een gesoigneerd snorretje en een wit sikje. Om zijn nek hangt een bord. ‘Mijn zoon is geen terrorist’, staat er op.

Nikolajs zoon Joeli is één van de verdachten in een strafzaak rond een vermeende terroristische organisatie van linkse ‘anarchisten’. De afgelopen maanden zijn negen jongemannen opgepakt: zes in de provinciestad Penza en drie in Sint-Petersburg. Volgens de geheime dienst FSB planden de negen aanslagen rond de Russische presidentsverkiezingen en het WK voetbal. Het enige bewijs daarvoor zijn de bekentenissen van de verdachten zelf – verklaringen die zijn afgelegd nadat de mannen uren waren bewerkt met elektroshocks.

Het WK voetbal in Rusland was omstreden: vanwege mogelijke omkoping rond de toewijzing ervan, vanwege Oekraïne en MH17, vanwege de aanslag op oud-spion Sergej Skripal. Maar nu het WK na ruim een week op stoom komt, verdampt de kritiek. De organisatie is vlekkeloos, de sfeer onder de buitenlandse fans is uitstekend en het Russische elftal is na twee klinkende overwinningen voor het eerst in de geschiedenis door naar de achtste finale. De laatste keer dat dat lukte was in 1986 – toen bestond de Sovjet-Unie nog.

Propaganda rond de wedstrijd

De goede WK-vibes worden maximaal benut door de machthebbers in het Kremlin. Tijdens het toernooi, zo meldde Reuters, brengt de politie geen slecht nieuws naar buiten. De Russische tv toont hoe president Poetin buitenlandse gasten ontvangt, verslaggevers maken interviews met juichende voetbalfans die vertellen dat Rusland een geweldig land is.

Maar achter het vrolijke voetbalfeest schuilt een grimmige werkelijkheid. Zo merkten oplettende kijkers iets vreemds aan het promofilmpje dat de Russische tv uitzond voor de openingsceremonie: op een overzichtsshot vanuit de lucht van het centrum van Moskou was de Britse ambassade in Moskou vervangen door een computeranimatie van een Russisch-orthodoxe kathedraal.

Volgens de FIFA brengt voetbal de wereld dichter bij elkaar, maar het Kremlin gebruikt het WK om oude tegenstellingen nog eens op te poken. De politieke talkshow De tijd zal het leren verzorgt dezer dagen maar liefst drie uitzendingen per dag en de toon van presentator Artjom Sjejnin is niet erg verzoenend.

Neem afgelopen dinsdag, de dag van de belangrijke wedstrijd tussen Rusland en Egypte. In de middaguitzending werden Britse publicaties over mogelijk Russisch supportersgeweld belachelijk gemaakt – waarna er een directe lijn werd getrokken naar de affaire rond de vergiftiging van de voormalige spion Sergej Skripal in het Britse Salisbury. Om vijf uur wijde Sjejnin bijna een uur aan (kleinschalige) protesten in Kiev – alsof er een nieuwe Maidanopstand kon uitbreken. De derde show van de dag ging over de tegenstellingen tussen de Amerikaanse president Trump en de NAVO.

„Soms wordt er geschoten vanuit een onverwachte hoek”, zei Sjejnin tegen een Poolse studiogast. „Senegal heeft zojuist gescoord tegen Polen.”

Wat de Russische tv niet laat zien, is dat er ook geprotesteerd is tegen het WK. Zoals door de studenten van de prestigieuze Moskouse Staatsuniversiteit. Het universiteitsgebouw – 240 meter hoog als je de piek op de toren meetelt – is de grootste van de stalinistische ‘zeven zusters’ van Moskou , het uitzicht vanaf de hoge oever van de Moskva is indrukwekkend. Een prachtige plek voor de FIFA-fanzone, die plaats biedt aan 25.000 voetbalfans. Vanaf het universiteitsgebouw vangt de Russische regie alles in één beeld: de mensenmassa in de fanzone, het Loezjniki-stadion daarachter en de metropool Moskou, die zich uitstrekt tot aan de horizon.

Studenten demonstreren tegen de FIFA-fanzone in Moskou Foto Evgeny Feldman/AP

Maar het ‘FIFA Fan Fest’ levert ook hinder op. Tijdens de wedstrijden trillen de ramen van de studentenhuisvesting bijna uit hun sponningen. En dat een maand lang, midden in de tentamentijd. „Niemand is tegen het WK”, zegt student Vitali Zemljanski. „Maar dit oorverdovende festival wordt dus letterlijk onder ons raam gehouden.”

In de afgelopen maanden hebben de studenten actiegevoerd tegen de komst van de fanzone, ondermeer met een korte actie waarbij studenten een menselijke keten om het universiteitsgebouw vormden. Voor de Russische regering was dat genoeg om vicepremier Arkadi Dvorkovitsj af te vaardigen naar de universiteit om met de studenten te praten. De fanzone werd naar achteren verplaatst, de capaciteit werd teruggebracht.

Toen de protesten aanhielden, begon de intimidatie. Studenten moesten op gesprek komen bij de leiding. De hoofden van de studentenraden kregen opdracht om geen protestbrieven meer te ondertekenen. De oma van een activiste kreeg in Novosibirsk telefoon van een onbekende: ‘Uw kleindochter is gevaarlijk bezig.’

De chat van verschillende activisten werd gehackt. Daarna verschenen er op sociale media persoonlijke details. Twee weken voor het WK werd Dmitri Petelin met twee medestudenten aangehouden: de studenten hadden ‘Nee tegen de fanzone!’ gekalkt op een wegwijzer. Petelin kreeg geen boete, maar een heuse strafzaak aan zijn broek. De maatschappelijke verontwaardiging was zo groot dat die nu is geseponeerd.

Niet alleen studenten staan onder druk. Op een binnenplaats in het Petersburgse centrum dreunt muziek uit de speakers, maar op de eerste verdieping zit coördinator Alfred Miniachmetov uit te blazen op een zitzak. Het ‘Diversity House’ is een initiatief van de Petersburgse lhbt-gemeenschap en andere activisten. Het zou het centrum worden voor lhbt-voetbalfans, en een podium voor maatschappelijke groeperingen rond het WK. Miniachmetov had een fantastische locatie, niet ver van de FIFA-fanzone. Maar de avond voor de opening werd hij ineens gebeld door de verhuurder: het contract was opgezegd.

Een modus operandi waar Miniachmetov vaker mee te maken heeft gehad: „Ze doen het altijd op het laatste moment, om het ons zo moeilijk mogelijk te maken.”

Met het WK heeft Poetin maar één doel: Rusland neerzetten als baken van gastvrijheid en ontwikkeling.

De afgelopen jaren is de positie van homo’s in Rusland verslechterd. Maar het valt niet te bewijzen dat de Russische overheid achter de sluiting van het Diversity House zit. De wereldvoetbalbond heeft sinds 2015 een statuut tegen discriminatie. Tijdens een bijeenkomst met de FIFA heeft het Russische WK-comité laten weten dat het zich zal inzetten voor de mensenrechten. „De rechten van homo’s zijn daar speciaal aan de orde gesteld”, zo zegt Miniachmetov. „Net als de vraag hoe de politie zou reageren op homoseksuele toeristen. Toen liet Rusland officieel weten dat alles in orde komt.”

Miniachmetov werkt samen met Fare, een Britse organisatie die samen met de FIFA discriminatie in het voetbal wil bestrijden. In Moskou is er ook een Diversity House, en dat is zonder problemen opengegaan, vertelt Miniachmetov. Zelf heeft hij nu deze nieuwe locatie gevonden, en na twee dagen vertraging kunnen de deuren eindelijk open. Een evenement als het WK is goed voor de homo-emancipatie, zegt Miniachmetov. „We kunnen praten over de problemen en over oplossingen.” Hij grijnst: „Als ze ons verder niet hinderen wordt het hartstikke leuk.”

Homorechtenactivist Peter Tatchell in Moskou. Foto Alexander Zemlianichenko/AP

Trillende snorpunten

Kunstenaar Nikolaj Bojarsjin (60) is minder vrolijk, ook hij had zijn hoop gevestigd op het WK. Die is nu vervlogen. „Het is duidelijk dat ze niemand vrijlaten.”

Op het terras van een Petersburgs hotel vertelt Bojarsjin over zijn enige zoon Joeli, een van de verdachten in de ‘terrorismezaak’.

Achter ons hangen Marokkaanse fans verveeld in de banken: gisteren heeft Marokko verloren van Iran.

Joeli (26) werd eind januari aangehouden bij zijn ouderlijk huis. In zijn zak vond de politie een blik rookpoeder. Joeli was een „antifascist”, zegt zijn vader.

Volgens geheime dienst FSB maakte Joeli zich op voor een gewapende stadsguerrilla in aanloop van het WK. Hoe het onderzoek vordert, weet Nikolai niet precies – de zaak is ‘geheim’, zelfs de advocaat mag er niet over praten. Duidelijk is wel dat verdachten bekenden na marteling. Activist Viktor Filinkov werd op de luchthaven van Sint-Petersburg aangehouden door de FSB en afgevoerd naar een plek in het bos. Tijdens de rit werd hij voortdurend geslagen en bewerkt met een stroomstootwapen. Zijn verhaal is opgetekend door onafhankelijke waarnemers. Ook andere verdachten vertelden over marteling.

Joeli is niet gemarteld, maar omdat hij niets wil zeggen, is hij overgeplaatst naar een enorme cel met 150 anderen. Hij slaapt op de vloer, medegevangenen slaan hem. Een drukmiddel, zegt zijn vader. Bojarsjinov heeft zich een uur lang goed gehouden, maar nu beginnen zijn snorpunten zachtjes te trillen. Foto’s, brieven, zelfs e-mails van zijn zoon heeft hij vernietigd, uit angst dat de FSB ermee aan de haal gaat. Hij neemt een slokje water. „Ik had gehoopt dat er iets zou veranderen rond het WK”, zegt hij. Berustend: „Dit toernooi dient vooral Poetin.”

    • Steven Derix