Recensie

Uitgekiend belichte naakten

De vele gezichten die de fascinatie voor de klassieke oudheid kende in het achttiende-eeuwse neoclassicisme, zijn nu te zien in een expositie in de Hermitage Amsterdam.

Het schilderij Het oordeel van Paris (circa 1757) van Anton Raphael Mengs. © State Hermitage Museum, Sint-Petersburg

Rome was de artistieke hotspot in de achttiende eeuw. De stad, met haar beroemde kunstschatten uit zowel de klassieke oudheid als uit de renaissance die zich erop baseerde, oefende een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit op kunstenaars, geleerden en welgestelde Europeanen op Grand Tour. Zelfs wie er nooit eerder was, voelde een verlangen naar het Rome waarvan zich een droombeeld in de hoofden had gevormd. Tekenend is dat de Duitse archeoloog en kunsttheoreticus Johann Joachim Winckelmann in 1755 een invloedrijk boek publiceerde over de navolging van de klassieke oudheid in de schilder- en beeldhouwkunst, kort voordat hij daadwerkelijk voet op Romeinse bodem zette. Winckelmann was een van de trendsetters van het enthousiasme voor een ideaal van de klassieke oudheid zoals zich dat in de achttiende eeuw manifesteerde in de beeldende kunst. Aan dit zogenoemde ‘neoclassicisme’ wijdt de Hermitage Amsterdam een tentoonstelling.

Stadsgezichten

In Rome speelden kunstenaars in op de behoefte van buitenlandse reizigers aan souvenirs aan hun verblijf in Italië. De schilder Giovanni Paolo Panini en de graveur Giovanni Battista Piranesi maakten gezichten op Rome waarin de indrukwekkende architectuur van moderne maar ook oude gebouwen, soms in een hybride fantasiecombinatie, de hoofdrol spelen. Een minder bekende leverancier van stadsgezichten is de Fransman Hubert Robert (1733-1808), die tien jaar lang in Rome woonde en daarna terugkeerde naar Parijs. In een losse stijl schilderde hij antieke monumenten zoals de graftombe van Caecilia Metella en de Piramide van Cestius, maar ook een renaissance palazzo als Villa Madama, in de zestiende eeuw gebouwd voor een Medici-paus. Robert was goed bevriend met de Russische graaf Alexandr Stroganov. Via hem raakte het werk van de schilder bekend in Rusland, hetgeen verklaart waarom er zich zo veel werk van de Franse schilder bevindt in de collectie van het Hermitagemuseum in Sint-Petersburg die de belangrijkste bruikleengever is voor deze expositie.

Ereplaats voor Canova

Uit de diversiteit in de stadsgezichten blijkt wel dat het neoclassicisme als stijl moeilijk valt te definiëren. Een schilder als Pompeo Batoni (1708-1787) maakte mythologische voorstellingen met gespierde, dynamische figuren. Maar zijn inspiratie ligt eerder bij de kunst van de Italiaanse renaissance en barok dan bij de klassieken zelf.

De Duitser Anton Raphael Mengs (1728-1779), die lange tijd in Rome heeft gewerkt, komt met een groot doek van Het oordeel van Paris dichter bij de ‘stille eenvoud en edele grootsheid’ die Winckelmann zo waardeerde in de klassieke kunst. Passend bij het mythologische thema van de herder Paris die de drie godinnen Hera, Athene en Afrodite op hun lichamelijke schoonheid moet beoordelen, zijn alle figuren naakt weergegeven. In een rustige compositie nemen de vrouwen houdingen aan die direct doen denken aan de poses van klassieke sculpturen.

De kroon spant wat dit betreft beeldhouwer Antonio Canova (1757-1822), die in de expositie dan ook een ereplaats inneemt. In een aparte zaal met een fraai ovaal decor met opgeblazen motieven uit Piranesi-prenten, is een handvol elegante en goeddeels naakte, levensgrote sculpturen en beeldengroepen opgesteld. Door een uitgekiende belichting die nu eens afzwakt en dan weer aanzwelt, komt de gladde afwerking van de rondingen in het porseleinachtige marmer uitstekend tot haar recht.