Saoedische vrouwen achter het stuur: het begin van een lang emanciepatietraject

Saoedi-Arabië

Het opheffen van het rijverbod voor vrouwen, deze zondag in Saoedi-Arabië, is een symbolisch moment. Maar er blijft een lange weg te gaan in de ontvoogding van de Saoedische vrouw.

Saoedische vrouw tijdens een rijles in de oostelijke stad Dhahran. Foto Ahmed Jadallah

Een chique Saoedische prinses met leren handschoenen en een ogenschijnlijk nonchalant achterover geslagen hoofddoek die, midden in de woestijn, zelfverzekerd achter het stuur van een luxe open auto plaatsneemt. Met dat prikkelende beeld op de cover liep het juni-nummer van de Arabische versie van Vogue vooruit op de opheffing van het rijverbod komende zondag voor vrouwen in Saoedi-Arabië.

„Persoonlijk steun ik deze veranderingen van ganser harte”, verklaarde prinses Hayfa bint Abdullah al-Saoud in het vrouwenblad. Ze is de nicht van de machtige kroonprins Mohammed bin Salman, de man achter het besluit tot opheffing van het verbod vorige herfst. Ook honderdduizeden andere Saoedische vrouwen zien reikhalzend uit naar het einde van een regel die door velen in binnen- en buitenland werd gezien als een symbool van Saoedische achterlijkheid.

De cover van de Arabische versie van Vogue. Vogue

Autobedrijven hebben sinds de aankondiging van de opheffing vorige herfst haastig vrouwen gerekruteerd om te assisteren bij de verkoop. Op autobeurzen waren vrouwen plotseling welkom en velen die het zich konden veroorloven hebben inmiddels een auto aangeschaft. Een kledingontwerpster ontwierp speciale abaya’s met nauw sluitende uiteinden van de mouwen die niet blijven haken achter versnellingspook of richtingaanwijzer, meldde het Britse zondagsblad The Observer. Vrouwelijke chauffeurs voor onder meer taxibedrijf Uber zijn in opleiding.

Duizenden Saoedische vrouwen dromen al maanden van ritjes, waarbij ze eindelijk zonder verplichte mannelijke begeleider de weg op kunnen. „Ik zou graag naar mijn moeders huis rijden en haar voor een ritje meenemen, dat is mijn eerste plan”, vertrouwde een vrouw in de oostelijke stad Dhahran het persbureau Reuters toe. „Alleen mijn moeder en ik, zonder iemand anders.” Nu zouden ze daarvoor nog een boete kunnen verwachten.

Geen files verwacht

Toch staat al vast dat er zondag op de straten van Riad, Jeddah en andere plaatsen geen files zullen ontstaan van uitgelaten vrouwen achter het stuur. De omschakeling naar de nieuwe situatie is namelijk de afgelopen negen maanden moeizaam verlopen. Dat hangt meer samen met een traag werkend staatsapparaat dan actief verzet van de wahabitische geestelijken, die de afgelopen decennia steeds wisten te voorkomen dat vrouwen achter het stuur belandden.

Zo zijn er nog maar weinig rijscholen. Les nemen kan niet zomaar op de openbare weg. In de praktijk gebeurt dat vooral op de campus bij vrouwenuniversiteiten, buiten bereik van priemende mannenogen. Zo groot was de vraag intussen dat de prijs voor lessen soms opliep tot zes keer die voor mannen. Anderen weken voor lessen uit naar buurlanden, waar vrouwen al wel mogen rijden, of kregen stiekem wat les van mannelijke familieleden.

Ook de verstrekking van rijbewijzen door de overheid loopt stroef. Pas twee weken geleden kregen de eerste tien vrouwen hun rijbevoegdheidsdocumenten. En dat waren bovendien nog eens vrouwen die toch al over een buitenlands rijbewijs beschikten.

De feestelijkheid wordt bovendien overschaduwd door de arrestatie in mei van ten minste elf prominente actievoerders voor opheffing van het rijverbod en naleving van vrouwenrechten. Onder hen Aziza al-Youssef, een van de eerste Saoedische vrouwen die demonstratief achter het stuur kropen, en Loujain al-Hathloul. De laatste probeerde in 2014 met de auto van Abu Dhabi naar Saoedi-Arabië te rijden. Bij de grens werd ze aangehouden. Het kwam haar op 73 dagen hechtenis te staan.

Het bleef in mei niet bij die arrestaties alleen. De arrestanten werden ervan beschuldigd voor buitenlandse mogendheden te hebben gewerkt en de stabiliteit in Saoedi-Arabië te hebben ondermijnd. In de door de staat gecontroleerde media en op de sociale media werden bovendien foto’s van hen gepubliceerd met een rood kruis er doorheen en de term ‘verrader’ er over. Een paar vrouwen die zich solidair verklaarden met de opgepakte vrouwen en hun strijd bleken deze week eveneens te zijn opgepakt.

Lees ook deze column van Carolien Roelants: Vrouwenbeweging is de nek omgedraaid in Saoedi-Arabië

Toevallig waren al deze arrestaties allerminst. Al in het najaar, toen de opheffing van het rijverbod werd aangekondigd, kregen sommige activisten te horen dat ze zich koest moesten houden. De kroonprins wilde kennelijk tot elk prijs de indruk vermijden dat deze stap op een concessie leek. Wat hem betreft moest het besluit worden uitgelegd als een gunst van een verlichte despoot aan de vrouwen van zijn land. Niemand moest de illusie koesteren dat er aan de absolute heerschappij van de koninklijke familie kon worden getornd.

Ambitieuze hervormingen

De kroonprins kon zich dan ook in de handen wrijven met de tekst die Vogue naast de foto van prinses Hayfa plaatste: ‘Een huldiging van de vrouwen van Saoedi-Arabië die de weg baanden’. Alsof het de koninklijke familie was die voor deze hervorming had gezorgd en niet de nu opgepakte moedige vrouwelijke pioniers van het eerste uur, reageerden progressieve vrouwen in het buitenland woedend op onder meer twitter. Binnenlandse critici deden er intussen wijselijk het zwijgen toe.

Voor Mohammed bin Salman lijken vrouwenrechten niet zozeer een doel op zichzelf als een middel om zijn ambitieuze hervormingen van de Saoedische economie te doen slagen. Al die duizenden, veelal buitenlandse chauffeurs die vrouwen rondreden kostten het land als geheel handen vol geld. Meer mobiliteit, meer consumptie en meer vrouwen die aan de arbeidsmarkt deelnemen zijn daarentegen goed voor de economie.

Foto’s Ahmed Jadallah

Wie dan ook de drijvende kracht achter de opheffing van het rijverbod mag zijn, het blijft onmiskenbaar een belangrijk symbolisch moment in de emancipatie van de Saoedische vrouw. Maar er blijft een lange weg te gaan in de ontvoogding van de Saoedische vrouw. Nog steeds immers kan de Saoedische vrouw zelf geen paspoort aanvragen zonder permissie van een mannelijk familielid of een reis naar het buitenland maken. Evenmin kan ze zelfstandig een bankrekening openen of besluiten om te trouwen.

    • Floris van Straaten