Merkel is om, en dat is best bijzonder

Frans-Duits akkoord eurozone

Na zijn in eigen land geprezen hervormingen had Macron een akkoord over de eurozone met Merkel nodig. Al moest hij concessies doen: geen ‘gratis’ solidariteit dus. Maar als Merkel valt over migratie, is alles voor niks geweest.

Bondskanselier Angela Merkel en president Emmanuel Macron tijdens Duits-Franse ministersconferentie dinsdag in Meseberg, bij Berlijn. Foto EPA

Een Frans-Duits akkoord over versterking van de eurozone. Ruim een jaar is erover gepraat, bij vlagen leek het kansloos, en nu het er toch is, roept het veel vragen op. Hoe hard is de Meseberg-verklaring?

President Macron en bondskanselier Merkel erkenden dinsdag volmondig dat hun in het Duitse slot Meseberg gesloten akkoord nog weinig details bevat. Die vaagheid, zo legde Macron uit, is geen zwaktebod, maar een bewuste keus, om de zeventien overige landen in de eurozone niet bij voorbaat de gordijnen in te jagen. „Te gedetailleerde antwoorden kunnen contraproductief werken.”

De uitwerking zal zeker veel tact vereisen. Nederland bijvoorbeeld loopt niet warm voor het soort ideeën dat Merkel en Macron nu gezamenlijk op tafel leggen. Premier Rutte heeft altijd aangegeven weinig te voelen voor meer solidariteit dan de huidige EU-subsidiepot met structuur- en cohesiefondsen nu al biedt. En toch is dat precies waarop nu wordt aangestuurd door de twee dominante EU-landen.

Macron, die vorig jaar in eurokritisch Frankrijk campagne voerde met een uitgesproken pro-Europese agenda, kon niet met lege handen thuiskomen en deed alles om Merkel gunstig te stemmen. Om de geloofwaardigheid van Frankrijk te vergroten, zorgde hij ervoor dat de Franse begroting – voor het eerst in tien jaar – aan de Europese regels voldoet. Dinsdag slaagde hij erin de Franse-Duitse as als motor nieuw leven in te blazen. Verdere integratie is, volgens hem, „een beschavingskeus tussen zij die zeggen dat Europa uit elkaar valt en zij die denken, zoals wij, dat we Europa vooruit kunnen helpen en haar meer soeverein en meer verenigd kunnen maken”.

Merkel omarmde het door Macron vurig gepropageerde idee dat de eurozone een eigen begroting nodig heeft, naast de reguliere meerjarenbegroting van alle 28 EU-landen samen. In de eurocrisis groeiden EU-landen plots weer uit elkaar. Dat was in de eurozone extra vervelend, omdat een gezamenlijk munt moeilijk gedijt bij al te grote welvaartsverschillen. Een eigen begroting moet eurolanden helpen sneller naar elkaar toe te groeien, menen Merkel en Macron.

Lees ook: Zondag informele EU-top in Brussel over migratie

Nieuwe solidariteitsmechanismen

De twee pleiten ook voor nieuwe solidariteitsmechanismen. Niet alleen moet het huidige EU-noodfonds ESM worden uitgebouwd tot ultiem vangnet voor de eurozone, ook zou het leningen moeten kunnen verstrekken om eurolanden tijdelijk uit de brand te helpen. Daarnaast pleiten ze voor een Europese werkloosheidsverzekering, om te voorkomen dat extreme economische schokken nationale vangnetten razendsnel verpulveren, zoals bij de eurocrisis, en het draagvlak voor de EU uiteindelijk ondermijnen.

Voor Macron was ‘Meseberg’ hard nodig. Na een jaar presidentschap kreeg hij lovende rapportcijfers. Kranten prezen zijn dadendrang en eerste hervormingen. Maar het dossier Europa bleef een teer puntje. In drie met veel aplomb gebrachte toespraken, in Athene, aan de Sorbonne en in het Europees Parlement, had Macron zijn ambities voor meer „Europese soevereiniteit” – tegenover grootmachten als China en de VS – en grotere politieke integratie in de eurozone uiteengezet. Maar de verwachtingen werden steeds bescheidener, vooral nadat Merkel verzwakt uit de Duitse verkiezingen kwam.

Daags na de Meseberg-verklaring spreken kranten als Les Échos van een „historisch akkoord”. Vooraf was de vrees dat deze voor Macron beslissende top over zijn Europese plannen ondergesneeuwd zou raken door de vooral in Duitsland opgelaaide migratiediscussie. Maar dat was, althans in de Franse pers, niet het geval. Terwijl zijn voorganger François Hollande keer op keer met lege handen uit Berlijn terugkeerde, heeft Macron Merkel uiteindelijk aan boord gekregen.

De Franse minister van Financiën Bruno Le Maire noemde het door Duitsland nu geaccepteerde eurozonebudget „de tweede etappe van de gemeenschappelijke munt”. Le Maire, die vloeiend Duits spreekt, heeft drie weken lang, volgens zijn zegslieden vaak tot diep in de nacht, met zijn Duitse collega Olaf Scholz onderhandeld. Maar in die gesprekken bleek overeenstemming over de hoogte van dat budget niet mogelijk.

Nadat Macron aanvankelijk inzette op een „superbudget” van minstens honderd miljard euro, zou hij volgens Le Monde met Merkel het bescheiden cijfer van 0,2 procent van het gezamenlijk bbp van de eurozone publiek hebben willen maken (ongeveer 25 miljard euro). Maar zelfs op dat bedrag wilde Merkel zich niet vastpinnen – formeel uit respect voor andere eurolanden. Voor het eind van het jaar zou er duidelijkheid moeten zijn. Het gaat de Fransen, zoals vaker, om het principe. En begrotingen kunnen altijd groeien, weten zij als geen ander.

Veel van Macrons ideeën haalden de Meseberg-verklaring niet. Een speciale minister van Financiën voor de eurozone lijkt voorlopig van tafel. Net als dat voor een apart parlement voor de eurozone. Maar Merkel bleek wel weer zijn idee te steunen op termijn (op z’n vroegst in 2024) EU-verkiezingen met deels transnationale kandidatenlijsten te houden, zodat je als Nederlander ook op een Duitser of een Maltees kunt stemmen. Een ideetje dat eerder dit jaar nog sneefde, maar dat volgens Macron een voorwaarde is voor een echte, Europese democratie.

Hoe gaan andere eurolanden reageren?

Er blijft waarschijnlijk genoeg over van Macrons vergezichten. Tegelijkertijd is het duidelijk dat alles valt of staat met het overleven van Merkel. De bondskanselier ligt al overhoop met de CSU over migratie, en haar Beierse coalitiepartner zou nu ook woest zijn over de eurozoneplannen. Als het in Duitsland tot een regeringscrisis komt en Merkel het veld moet ruimen, is de Meseberg-verklaring nog weinig waard.

En dan zijn er nog die andere eurolanden. Hoe gaan zij reageren? Rutte mag dan niet enthousiast zijn, maar hij zegt niet, zoals hij in verleden wel zou hebben gedaan, heel hard nee. De Meseberg-verklaring is ook geen pleidooi voor ‘gratis’ solidariteit. Elke hulp is strikt voorwaardelijk en mag niet leiden tot ‘transfers’ tussen rijkere en armere eurolanden, zo benadrukken Merkel en Macron.

Rutte is al een tijdje aan het ontdooien als het om Europa gaat. In oktober vorig jaar zei hij op een top in het Zweedse Göteborg helemaal niet te geloven in het bestaan van ‘asymmetrische schokken’. Vorige week in Straatsburg erkende hij, in een speech voor het Europarlement, dat er situaties kunnen zijn waarin landen „als goede buren” elkaar te hulp moeten schieten. Hij herhaalde ook dat hij niet in Europese, maar in nationale buffers gelooft: als elk euroland zijn financiële huishouding op orde houdt en Europese begrotingsregels naleeft, ontstaan er vanzelf negentien afzonderlijke schokdempers die voor stabiliteit zullen zorgen. Maar hij zei er ook „waarschijnlijk” bij. Dat Rutte zulke twijfel toelaat is nieuw, en schept mogelijkheden aan de onderhandelingstafel met Frankrijk en Duitsland. De premier is zeker niet om, maar hij rent ook niet meer hard weg.

    • Stéphane Alonso
    • Peter Vermaas