Digitaal opgefleurde irissen van Van Gogh weer fris paars

Reconstructie

De fletse lichtblauwe irissen op Van Goghs ‘Veld met irissen bij Arles’ blijken fris paars op een zorgvuldig berekende digitale reconstructie. „Mijn schilderijen verwelken als bloemen,” schreef Van Gogh.

Helder paarse, gele en rose bloemen zijn terug op Van Goghs digitaal gereconstrueerde 'Veld met irissen bij Arles' Foto Van Gogh Museum/ Akzo Nobel

Het echte schilderij Veld met irissen bij Arles van Van Gogh oogt nu wat flets, in vergelijking met de nieuwe digitale reconstructie die het museum samen met kleurenexperts van verfgigant Akzo Nobel en de Rijksdienst voor cultureel erfgoed heeft gemaakt.

Lichtblauwe irissen op Van Goghs 'Veld met irissen bij Arles' uit 1888, zoals het nu in het Van Gogh Museum te zien is. Foto Van Gogh Museum

Sommige kleuren lijken zelfs totaal niet hun plaats, blijkt als we in het Van Gogh-museum bij het schilderij dat Vincent van Gogh maakte in mei 1888.

„Kijk deze stippen hier vooraan zijn beetje vreemd wit, daarvan weten we dat het roze moet zijn geweest, maar ja: hoe roze precies?”, zegt Teio Meedendorp, senior onderzoeker bij het museum, en een van de deelnemers aan het project.

In de reconstructie die hij maakte met onder anderen Eric Kirchner, kleurenonderzoeker bij AkzoNobel, is het wit weer roze. De irissen hebben weer verschillende tinten paars in plaats van allemaal dezelfde lichtblauwe tinten, en het geel van de boterbloemen is intens, zoals op een zonnige meidag in Zuid-Frankrijk. In een brief heeft de schilder het over ‘paarse irissen, als in een Japanse droom’.

Kirchner en Meedendorp vallen elkaar soms in de rede bij de uitleg, omdat ze hetzelfde willen zeggen. „Van Gogh was onder de indruk van de heldere lijnen, kleuren en de compositie van Japanse prenten”, zegt Meedendorp.

Voor die heldere kleuren werd hij op zijn wenken bediend door de opkomende kleurstoffenindustrie, zegt Kirchner, al wist Van Gogh ook wel dat sommige van de nieuwe pigmenten snel verkleuren onder invloed van licht. „Mijn schilderijen verwelken als bloemen”, schreef hij in een brief.

Giftige en snel verblekende kleurstoffen

Vooral rode lakken zoals eosine en cochenille zijn na bijna anderhalve eeuw zo goed als verdwenen. „We weten welke dertien pigmenten Van Gogh gebruikte”, zegt Kirchner. Het zijn kleuren zoals loodwit, smaragdgroen, inmiddels niet meer in gebruik omdat ze giftig zijn. De onderzoekers maakten de mengverven zo nauwkeurig mogelijk na door de historische productieprocessen na te bootsen.

Stap twee was te bepalen welke pigmenten Van Gogh waar in het schilderij gebruikt heeft. In het restauratie-atelier werd een opname gemaakt met een hyperspectraal-camera: een hoge-resolutiecamera die van iedere pixel een compleet kleurenspectrum meet, in plaats van alleen de rood-, groen- en blauw-waarde zoals gewone camera’s. Ook maakten de onderzoekers een scan met hulp van rontgenfluorescentie, die zware chemische elementen zoals chroom in beeld brengt.

„In principe kun je met die informatie uitrekenen hoeveel van welk pigment waar zit, en dat hoef je dan alleen nog maar te vertalen naar hoe die pigmenten er ongebleekt uitzagen”, zegt Kirchner. Maar toen dit plaatje uit de computer rolde, was de lucht veel te groen, en waren de irissen niet noemenswaardig paarser geworden.

Puzzel van ontbrekend paars

Vooral het ontbrekende paars was een puzzel, die pas opgelost werd toen Ella Hendriks, toen conservator bij het Van Gogh-museum, het schilderij nog eens nader onderzocht. Ze ontdekte dat er op sommige irissen een doorzichtig laklaagje zat, waar rode eosinelak gezeten moet hebben. Alleen de röntgenopname liet daarvan nog sporen zien.

Niet alleen bleken de irissen toch paars geweest te zijn in vele tinten, ook de randen van de bomen waren met dit rood aangekleurd, wat de reconstructie hier en daar bijna strip-achtige lijnen geeft.

Kirchner: „Het blijft deels reconstructie, deels interpretatie, maar ik denk dat het schilderij er zo ongeveer uitgezien moet hebben toen Van Gogh er net mee klaar was. Met heel heldere kleuren.”

‘Veld met irissen bij Arles’ is te zien op de expositie Van Gogh & Japan t/m 24 juni. Inl: vangoghmuseum.nl
    • Bruno van Wayenburg