Recensie

Penisfontein en castratiescène op ontregelende exposities in barokjaar

Antwerpen Barok

In de stad waar Rubens woonde en werkte wordt dit jaar op diverse exposities werk uit de baroktijd gekoppeld aan hedendaagse kunst.

De sculptuur Arc de Triomphe van het Oostenrijkse kunstenaarsensemble Gelitin

Een naakte man, hij draagt alleen een overhemdje en afgezakte sokken, staat in een sullige, ongemakkelijke houding achterover gebogen op zijn handen. Hij heeft een gigantische erectie waaruit water spuit dat vervolgens in zijn mond terechtkomt. Je kan onder de boog door lopen en dan zie je een behaard achterwerk. De sculptuur Arc de Triomphe van het Oostenrijkse kunstenaarsensemble Gelitin (ook bekend als Gelatin, nu te zien in Museum Boijmans Van Beuningen) bestaat uit elastiek en schroothout en trekt meteen de aandacht op de expositie Experience Traps in het Antwerpse Middelheimmuseum. In totaal stellen hier zestien internationale kunstenaars hun werken tentoon.

Experience Traps is een van de tentoonstellingen tijdens het festival Antwerpen Barok 2018. Rubens inspireert. Het hele jaar door biedt de stad een uitgebreid programma waarbij de historische barok wordt gekoppeld aan hedendaagse kunst. Ook het Middelheimmuseum geeft zich over aan de overdadige kunststroming. Tussen sculpturen uit de permanente collectie zijn er in het openluchtmuseum werken te bezichtigen van hedendaagse kunstenaars die barokke elementen gebruiken, zoals gezichtsbedrog, doolhoven, fonteinen en triomfbogen.

Bertrand Lavier, Fountain, 2018

Foto Tom Cornille

Wat verderop in het park staat de recentste aanwinst van het beeldenmuseum: Diamond Shaped Room with Yellow Light van de Amerikaan Bruce Nauman. Zijn betonnen constructie stond eerst lange tijd in Frankfurt, verdween toen een tijdje uit beeld en werd voor Experience Traps opnieuw opgebouwd. Het provocerende kunstwerk zal ook na de tentoonstelling in het Middelheimpark blijven staan. Nauman daagt je uit om naar binnen te gaan, waar een geel neonlicht het werk verlicht. Maar eenmaal binnen lost de kunstenaar de hoge verwachtingen niet in. We stapten in zijn val, in zijn trap. Ook andere kunstenaars lijken je maar al te graag in de war te willen brengen en misleiden. William Forsythe doet het ook met zijn ronddraaiende platformen die verdwijnen in het gras en die je zowel fysiek als mentaal destabiliseren zodra ze in beweging komen.

Bruce Nauman, Diamond Shaped Room with Yellow Light, 1986-1990/2018

Foto Tom Cornille

Het samenbrengen van barokke kunstenaars met de visies van hedendaagse collega’s is ook te zien in het Museum voor Hedendaagse Kunst van Antwerpen. Daar loopt nog tot 16 september de expositie Sanguine/Bloedrood van de Belgische schilder Luc Tuymans. Hij stelde een expositie samen met werken van gerenommeerde kunstenaars als Caravaggio, Francisco de Zurbaran en Rubens. Die liet hij vervolgens ontmoetingen aangaan met werken van onder anderen Berlinde De Bruyckere, Mike Bouchet en Jan Fabre.

Zo hangt het schilderij Sleeper (2008) van Michaël Borremans tussen twee zeventiende-eeuwse werken, De schilder Marten Pepijn en Studiekop, van Anthony Van Dyck. Een onschuldig, slapend kind dat tussen twee mannen hangt, de ene ietwat streng kijkend, de andere in profiel. Door de werken – alle drie met olieverf op doek geschilderd – naast elkaar te zien hangen, kijk je met een andere blik naar de schilderijen en merk je nieuwe dimensies op: de kleurschakeringen, de schildertechniek, de mystiek rond de afgebeelde personen. Is het kind dood of slaapt ie alleen? En waarom kijkt Studiekop weg van de schilder? De combinatie tussen barok en hedendaagse kunst versterkt elkaar.

Rassengeweld

Het topstuk van Sanguine/Bloedrood staat niet in het M HKA zelf. Via een ommetje langs de Waalsekaai kom je bij een hoge zwarte tent. Hierin staat de levensechte installatie Five Car Stud van kunstenaar Edward Kienholz. Tuymans slaagde erin om het kunstwerk, dat deel uitmaakt van het Collezione Prada in Milaan, over te brengen naar Antwerpen. De beklijvende installatie is gebaseerd op waargebeurde feiten. Ze bestaat uit vijf levensgrote beelden van blanke mannen die een jonge Afro-Amerikaan castreren omdat hij verkering had met een blanke vrouw. Rondom staan vijf auto’s die dit brute tafereel met hun koplampen verlichten. Het extreme rassengeweld zuigt je helemaal mee naar het Amerika van de jaren vijftig. Kienholz deinst niet terug je met de neus op de feiten te drukken. Ook al is het werk al bijna een halve eeuw oud, het confronteert je met de toenemende xenofobie in het hedendaagse Amerika. Five Car Stud heeft zijn symbolisch sterke lading nog niet verloren.

    • Marthe Saelens