Ook Europa schuift migratieproblemen van zich af

Onwelkome migranten

Er is veel verontwaardiging over het scheiden van kinderen van de ouders aan de grens in de VS. Zijn de nieuwe plannen van Tusk – opvang in Noord-Afrika – beter?

Foto Christophe Petit Tesson/EPA

De Europese Unie scheidt geen ouders van kinderen, zoals in de VS gebeurde tot president Trump dit beleid woensdagavond onder grote internationale druk moest terugdraaien. Maar het restrictieve migratiebeleid dat de Europese lidstaten aan de rafelranden van het continent voeren, heeft wel dezelfde bijwerking: afschrikking en afschuiving.

Van de hekken aan de Spaanse grens met Marokko, deals met de Libische kustwacht en de wegblokkades in de woestijn van Niger tot de erbarmelijke omstandigheden in opvangkampen in Griekenland en Midden-Europa, de gevolgen van de Europese pogingen om clandestiene migratie te stoppen zijn dodelijk. Volgens de meest nauwkeurige telling tot op heden kwamen er sinds 1993 ten minste 34.361 migranten om het leven die vergeefs de Europese Unie probeerden te bereiken. Op zee, in de woestijn of in detentiekampen.

Aan de vooravond van de top van Europese regeringsleiders over asielbeleid heeft EU-president Donald Tusk een nieuw idee toegevoegd aan de lange reeks afschrikwekkende maatregelen die al zijn genomen. Volgens een brief aan de regeringsleiders wil Tusk migrantboten terugslepen naar ‘ontschepingsplatforms’. Hij noemt geen specifieke landen, maar in Brusselse wandelgangen wordt er over ‘veilige havens’ in Noord-Afrika gesproken. Daar zouden in samenwerking met de VN-organisaties UNHCR en IOM economische migranten van vluchtelingen moeten worden gescheiden en wordt er gekeken wie er in aanmerking komt voor asiel in Europa.

Lees ook: EU overweegt migrantenboten terug te sturen naar Afrika

Afvoerputje

Het idee van het terugslepen van boten naar de Afrikaanse kust is al vaker geopperd, ook door premier Mark Rutte. Maar geen van de landen langs de zuidkust van de Middellandse Zee garandeert een humane opvang. Zowel Libië als Algerije en Egypte worden beschuldigd van mensenrechtenschendingen. En Tunesië is huiverig om zijn asielwetgeving aan te passen aan de Geneefse conventies, uit angst om het afvoerputje van Europa te worden.

De opvang van vluchtelingen afschuiven op Noord-Afrikaanse landen is in strijd met het Vluchtelingenverdrag. „De illegaliteit van deze maatregel is evident. Het zou alleen kunnen als je individueel hebt vastgesteld dat die landen veilig zijn. Van Libië weten we zeker dat het onveilig is”, aldus Thomas Spijkerboer, hoogleraar migration law aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Op een top vorig jaar juni in Ivoorkust maakten Europese en Afrikaanse regeringsleiders zich zo veel zorgen over slavenhandel en andere mensenrechtenschendingen in Libië dat ze gezamenlijk opriepen tot onmiddellijke evacuatie van alle detentiekampen daar. Migranten die naar Ivoorkust terugkeerden, vertelden NRC over ernstige mishandeling en afpersing in kampen van de Libische kustwacht. „Ze hadden een machete, daarmee begonnen ze te steken. Aan de andere kant van de lijn heb je je moeder aan de telefoon in Ivoorkust, of in Mali, zij hoort hoe je het uitschreeuwt van de pijn. Dan komt het geld snel”, vertelde Adaman Ouatarra uit Abidjan.

Volgens Europarlementariër Judith Sargentini van GroenLinks is het voorstel van „ontschepingsplatforms” dat nu de ronde doet onder Europese onderhandelaars vooral bedoeld „om de crisis in Duitsland op te lossen. De grootste vraag hier in Brussel is: hoe zorgen we dat [bondskanselier Merkels coalitiepartner] CSU iets krijgt.” Merkels coalitie dreigt uit elkaar te vallen als gevolg van onenigheid tussen haar partij, CDU, en de CSU over het terugsturen van migranten.

Exodus

Het voorstel van Tusk lekte uit op dezelfde dag, Wereldvluchtelingendag, als de bekendmaking van The List, een lijst van migranten die in de afgelopen 25 jaar omkwamen op weg naar Europa. De Nederlandse organisatie United for Intercultural Action publiceerde de resultaten van haar onderzoek in de Britse krant The Guardian. De 34.361 doden vielen niet alleen op zee, maar ook „in detentiekampen, asielcentra, fabrieken en stadscentra”. De onderzoekers zien het dodental vanaf 1993 gestaag oplopen. Dit is onder meer het gevolg van harmonisering van de visumplicht in Europa, betere paspoorten en de medewerking van vliegmaatschappijen, die streng worden beboet voor het vervoeren van passagiers zonder geldige papieren. Zo werd de georganiseerde misdaad het enige alternatief voor migranten die toch wilden komen.

Anders dan in de Verenigde Staten hebben Europese leiders nooit gezegd dat afschrikking hun doel was, onderstreept Spijkerboer. „Dat gaat ze veel te ver. Maar ze trekken hun maatregelen niet in, omdat ze zien dat ze succes hebben. Ze weten niet hoe het anders kan.”

Sinds de grote exodus die in 2015 vanuit Turkije op gang kwam, hebben Europese lidstaten tal van maatregelen genomen om illegale migratie in te dammen. Zo introduceerde Hongarije in 2017 wetgeving die het mogelijk maakt om minderjarigen vanaf veertien jaar vast te zetten in omgebouwde zeecontainers, die door hekken en politieagenten worden bewaakt.

Hoe streng de maatregelen op de route naar Europa ook zijn geworden, voor de meeste migranten veranderen die gevaren weinig aan hun bereidheid de risico’s te nemen. Op de luchthaven van de Nigerijnse hoofdstad Niamey vertelden 3 jonge mannen uit Kameroen begin vorige maand over hoe ze uren door de woestijn op de grens van Niger hadden gelopen nadat ze uit Algerije waren uitgezet. Maar de terugkeer naar Kameroen vreesden ze het meest. „Mijn ouders zullen teleurgesteld zijn.”

    • Bram Vermeulen