Recensie

Meanderende expositie over de nasleep van vervuilende multinationals

Tentoonstelling

De expositie ‘Handelsmerken’ volgt Brabantse goederen de wereld over, naar golfplaten huisjes en roestige steden, maar de handelsroutes zijn moeilijk te traceren.

Gordon Hookey, Murriland! (2015-heden) Foto Sam Cranstoun

Het laatste uur heeft geslagen voor de draak, hij kan geen kant meer op. Sint Joris torent boven hem uit op een steigerend paard, het zwaard geheven. En zelfs al worden we wat afgeleid doordat Joris als vrouw in jeans naast een billboard over X- en Y-chromosomen staat, intussen gaat de draak eraan. Sinds de Middeleeuwen schilderen kunstenaars graag de spannende parabel van Joris versus het kwaad, die in dit schilderijtje uit 2017 is geactualiseerd door de Australische kunstenaar Ryan Presley. Als een ware icoonschilder ging hij te werk met bladgoud en verwerkte wat vleugjes instortende Twin Towers in de gefijnschilderde achtergrond.

Heden en verleden mengend passen in totaal drie schilderijtjes van Presley in de tentoonstelling Handelsmerken in het Van Abbemuseum. Dat gaat over enkele typisch Eindhovense of Brabantse producten, namelijk de valk, de sigaar en de computerchip, en volgt deze langs handelsroutes de wereld over. Tegen een tijdlijn die eeuwen teruggaat, plaatst het museum actualiteiten die uitwaaieren tot waar moderne jeansdragende heldinnen de monsters van oude religies doden.

Tshibumba Kanda Matulu

In die veranderende wereld waar commercie zich vermomt als vooruitgang, botsen culturen. Het gaat over Birma, Congo, Australië. Een video bijvoorbeeld, verhaalt over aboriginals die beboet worden wegens het afsteken van een noodsignaal, nadat ze met een kapotte boot strandden op een eiland. Het was niet hun schuld, voorouders hadden de boot gesaboteerd, maar daar hebben de autoriteiten geen boodschap aan – zo kunnen geloofssystemen botsen en worden boetes opgelegd.

Koloniale vloten

De tentoonstelling volgt de nasleep van koloniale vloten en vervuilende multinationals. Glorieuze Shell-foto’s van Helmut Newton met pijplijnen hangen tegenover roestkleurige schilderijen van Marcel van den Berg die gaan over het failliete Detroit. Promotiefilmpjes van Monsanto en Dow Chemicals worden onwaarschijnlijk in een Australisch golfplaten huisje waar een (Brabantse?) valk op het dak staat. Handel is als water, het vloeit uit over de wereld. En het verleden stroomt mee.

Slechtvalk, illustratie (uitsnede) uit boek Traité de fauconnerie, 1844 Foto Valkerij en Sigarenmakerij Museum Valkenswaard

Maar uiteindelijk gaat dit verlangen om de wereld te omvatten ook over dit museum in een industriestad. Het Van Abbemuseum is gesticht door Henri van Abbe die, aldus de zaaltekst, die sigaren haalde van de plantages in Nederlands Indië. Mede daarom stelt het museum zich nu voor de postkoloniale taak, meer nog dan andere Nederlandse kunstmusea. Het houdt van rebusachtige tentoonstellingen voor gevorderden en hoe fascinerend de verhaallijnen ook zijn – dat zijn ze – is het resultaat hier te dun.

Soapserie

Handelsmerken zijn een lokaal thema dat veel lokaal publiek had kunnen aanspreken, als het die kans had willen grijpen. Nu kent de tentoonstelling meer verhaallijnen dan een soapserie uit de jaren tachtig waardoor je als bezoeker al snel de kluts kwijt raakt. Maar ‘ha!’ hoor je in gedachten de tentoonstellingsmakers roepen, ‘daar gaat het ook over: de kluts is al eeuwen kwijt, ergens in een koloniale handelsoorlog overboord geslagen.’

Dat is ook zo, en het zijn belangrijke onderwerpen, interessante verbanden, maar de tentoonstelling moet die wel hard maken. Nu flaneer je via onduidelijke weg langs de Kanaken en Indonesië en Singapore naar hiphop en feminisme tot aan migratie. De expositie eindigt bij een webcam die The Otolith Group richtte op een valkennest. Twee monitors tegen een behang van computeronderdelen tonen live hoe de slechtvalken er schijnbaar onbekommerd hun nest verzorgen. Alsof ze niet weten welke beladen handelsgeschiedenissen er aan hun vleugels kleven.

    • Sandra Smets