Bloedfonteinen, neppiemels, zo werd ‘Gesualdo’ gemaakt

Het maken van ‘Gesualdo’

Op bezoek bij De Warme Winkel, die met het Nederlands Kamerkoor een voorstelling maakt over de componist en moordenaar Gesualdo die vrijdag in première gaat op het Holland Festival. „Ik was helemaal klaar met dat naakt acteren.”

Vincent Rietveld (links), Marieke de Zwaan, Florian Myjer (op de grond) in ‘Gesualdo’ van De Warme Winkel. Foto Sofie Knijff

Heb je het over Carlo Gesualdo, de Italiaanse componist die hemelse madrigalen schreef, dan heb je het ook over Gesualdo de moordenaar, (die zijn vrouw, haar minnaar en zijn kind doodde) en over Gesualdo de masochist en sadist (die zichzelf en zijn personeel afranselde). Bij Gesualdo, die leefde van 1566 tot 1613, valt het kwaad samen met het verhevene. Over het samenkomen van die uitersten maakt theatercollectief De Warme Winkel samen met Het Nederlands Kamerkoor de voorstelling Gesualdo, die vrijdag in première gaat op het Holland Festival.

Gesualdo is een initiatief van Tido Visser, de directeur van het Nederlands Kamerkoor, waar De Warme Winkel op aanhaakte. „Toch wel vanwege de belachelijke hoeveelheid juicy details uit zijn levensverhaal en het contrast met die wondermooie muziek”, zegt Mara van Vlijmen tijdens een groepsinterview, drie weken voor de première, in een theaterzaaltje in Amsterdam. Met Ward Weemhoff (34) en Vincent Rietveld (41) vormt Van Vlijmen (39) de kern van het toonaangevende collectief, dat nu voor de derde keer op het Holland Festival staat en voor deze productie is aangevuld met de jonge gastacteurs Florian Myjer (26) en Marieke de Zwaan (24).

Rietveld: „Gesualdo was een excentriekeling die in de beslotenheid van zijn kasteel de meest wilde en extreme fantasieën botvierde, heel fysiek en seksueel.” Het zijn grofheden die wij associëren met Salo, zegt hij, de schandaalfilm van Pasolini over seksuele martelingen en vernederingen. „In zijn afzondering schreef hij ook jarenlang muziek die hij voor zichzelf hield. Ook dat spreekt tot de verbeelding.”

Rietveld ziet de Italiaanse edelman als „een gekwelde ziel”, die geplaagd werd door „demonen”. Van Vlijmen: „Er zijn verslagen dat zijn moeder hem geen aandacht gaf, verliefd was op zijn oudste broer en dat zijn vader hem mishandelde. En dat hij als kind al dieren martelde en zich door stalknechten liet slaan.”

Maar De Warme Winkel tracht niet zijn biografie coherent aan de man te brengen, zegt Rietveld. Dat deden ze ook niet in eerdere voorstellingen rond een persoon. „In onze oeuvrestukken zijn we altijd op zoek naar thema’s die er nu toe doen. Wat ons fascineert is de fascinatie zelf. Waarom altijd die moord noemen als het over hem gaat? Hoe kan het dat er in weerzinwekkend geweld een element van het onweerstaanbaar aantrekkelijke huist?”

De opzichtige illusie van echtheid maakt van toneel een totaal aftandse kunstvorm

Ward Weemhoff

In de aanloop naar het festival hield de groep drie openbare repetities. De eerste was op 23 april in het Dijktheater, Amsterdam. In één scène doet Marieke de Zwaan alsof ze van een ladder poept. Met haar slip op haar enkels gooit ze handen met bruine drab naar beneden. In een andere scène duwt een naakte Ward Weemhoff hardhandig een schommel met een baby erin. Uit de boxen klinkt ijselijk babygehuil. Terzijde eten koor en acteurs kalm een Italiaanse maaltijd.

Na de repetitie informeert Rietveld bij de bezoekers of het overkwam dat Gesualdo zijn kind doodde op de schommel. Het eerlijke antwoord: nee. Gesualdo is een collage van scènes en daarbinnen zoekt de groep nog naar „een manier van informatievoorziening die theatraal acceptabel is”. Rietveld: „Je moet niet het programmaboek hebben gelezen om de voorstelling te begrijpen.”

Aan de muur in het Dijktheater hangen tientallen post-its, met trefwoorden als ‘HF-publiek’, ‘Paardentherapie’, ‘Poep’ en ‘Metselen’. De briefjes zijn het resultaat van de werkwijze van de groep, zegt Weemhoff. „Iedereen bereidt zich voor, heeft zich ingelezen en muziek voorbereid. Elke dag presenteren we elkaar dan enkele scènes. Dat genereert een gesprek: waar gaan we van aan?”

Lees ook de recesnie van hun vorige stuk: Benevelde voorstelling van De Warme Winkel in geheim theater

Waar verwijst ‘Paardentherapie’ naar? Aanvankelijk waren er meerdere scènes met therapie, zegt Weemhoff. Hij zag op tv een documentaire over wraaktherapie, waarin extreem agressieve mensen zich moesten voorstellen dat ze hun moeder of kinderen half dood slaan. „Fantaseren blijkt een louterende werking te hebben. Daarin zagen wij overeenkomsten met de therapeutische waarde die kunst kan hebben.”

Van Vlijmen: „Kijken naar geweld heeft een vergelijkbaar effect. Publiek houdt ervan hoe Tarantino het geweld presenteert.” Rietveld: „Mijn zoontje speelt Fortnite. Lekker knallen. Maar het komt niet in zijn hoofd op om zijn zusje iets aan te doen. Onze demonen hebben we uitbesteed aan de kunst. Kunst schenkt catharsis, zorgt voor het opschonen van je ziel.”

Scène uit ‘Gesualdo’ van de Warme Winkel.

Foto Sofie Knijff

De tweede presentatie is op 11 mei, weer in het Dijktheater. In één van de scènes liggen De Zwaan en Myjer samen op bed. Weemhoff (Gesualdo) ziet hen, zijn vrouw en haar minnaar, en start met veel geraas een kettingzaag. Als Myjer achter een houten schutting vlucht, steekt Weemhoff zijn zaag erachter. Myjer gooit glazen nepbloed omhoog om de slachting te verbeelden. Dan wisselt hij nog vier keer van wapen, met steeds grotere bloedfonteinen tot gevolg, die nadrukkelijk namaak zijn, maar Weemhoff ook geheel rood kleuren en doen druipen van het bloed.

Het is een mogelijke versie van de sleutelscène uit het leven van Gesualdo: de moord. Weemhoff: „We laten zowel de afstotelijkheid als de aantrekkingskracht van geweld zien, en dat zo ambigu mogelijk: verontrustend en tegelijk lachwekkend grotesk. Het spelen van de scène roept een soort dierlijke reactie bij mij op. Ik creëer angst en ontzag en dat geeft een lekker gevoel. Intellectueel gezien wijs ik dat af, maar ik geniet er enorm van.”

Kevin Spacey

Ze zijn er nog niet over uit of de scène zijn doel bereikt. Weemhoff: „De vraag is: is een moordscène moreel verantwoord? Wordt het geen sensatiebeluste spektakelscène?” Rietveld: „Ik sta huiverig tegenover kunstenaars die zeggen een misstand aan de kaak te willen stellen door hem zo realistisch mogelijk te laten zien. Dat komt eigenlijk altijd neer op promotie van wat ze aan de kaak willen stellen. Zoals in de film American History X. Die zou een commentaar zijn op gewelddadigheid en nazisme, en dan zie je hoe iemand met zijn kaak op de stoeprand wordt gelegd, waarna er een voet op knalt. Lekker huiveren met zijn allen. Dat is verheerlijking van geweld, al kan ik het intellectueel helemaal omsmeden. Daarom gaan wij op de esthetische toer en tonen geweld verkunsteld.”

De actuele component van de scène is de associatie van Gesualdo met hedendaagse zondaars als Kevin Spacey. Als de naam valt roept Rietveld meteen dat hij „niet kan wachten” tot de nieuwe film met Spacey uitkomt. En Van Vlijmen ziet „een enorme golf van politiek correctheid”. Wat is er politiek correct aan ophef over tientallen beschuldigingen van aanranding? Weemhoff: „Ik zou ook niet graag bij Kevin Spacey op schoot zitten, maar het slaat door, naar kritiek op naaktschilderijen bijvoorbeeld. En in expliciet ja moeten zeggen voordat je seks gaat hebben, terwijl in dat schemergebied van het wel of niet doen de grootste aantrekkingskracht zit. Het is toch saai als je bij een cola zegt: ‘Ja goed, laten we neuken’? Tot op zekere hoogte is het leuk om in een hoek te worden gedrukt.”

Voelen ze geen empathie voor de slachtoffers van zich misdragende kunstenaars? Rietveld: „Criminaliteit moet gestraft worden, maar niet wat de crimineel heeft gemaakt. Kunst staat boven de mensheid en elke bijdrage is onherroepelijk. Anders kun je de helft van alle kunst uit musea halen.”

Lees ook hoe in Majakovksi/ Oktober De Warme Winkel een ingetogen begrafenisritueel speelt, dat de experimentele poëzie van futurist Majakovski alle ruimte geeft: Serene ode aan een groot futurist

De derde presentatie is op 29 mei in de oefenruimte van De Dansmakers, in Amsterdam-Noord. In één van de scènes spelen Weemhoff en De Zwaan twee koorleden. Als de andere drie binnenkomen, wordt er intiem gezoend. De seksueel geladen sfeer transformeert tot een orgie, terwijl ze tegelijk vertellen wie Gesualdo was. Kledingstukken gaan uit, piemels komen uit broeken, iedereen betast elkaar en er wordt gezogen, getrokken en gelikt. Op het ritme van een seksuele handeling kreunt Van Vlijmen: „Hij is een vernieuwer! Een vernieuwer!” Bij de kunstpiemels worden flacons met witte olie gehouden die ze over elkaar leegknijpen. De ‘theatrale informatievoorziening’ gaat gepaard met liters ejaculatie. Als de vijf weer aangekleed zijn, schuift het Nederlands Kamerkoor aan.

In een anus kijken

De vijf acteurs lijken geen schaamte te kennen. Van Vlijmen: „Dat is voor iedereen anders. Ik vind het verschrikkelijk om naakt op het podium te staan. Ik denk dat je dat ook ziet en ik probeer het te vermijden. Omdat ik dan denk: o, de mensen zien dat ik zwangerschapsputjes boven mijn navel heb. Dat soort dingen. Dus ik heb wel last van schaamte.”

Weemhoff heeft er geen last van: „Voor mij is naaktheid een kostuum.” Van Vlijmen accepteert dat het moet: „Bij Gesualdo speelt sadisme en naakt afgeranseld worden een grote rol. Dan voelt het laf om die naaktheid uit de weg te gaan.” Rietveld: „Ik had me wel voorgenomen om niet naakt te gaan. Naaktheid bij een jonge vrouw is alleen maar mooi. Maar op latere leeftijd wordt naaktheid ook verval. Dan zet je naaktheid op een andere manier in. En als acteur voel je je meer privé bekeken.”

Waarna Rietveld vertelt over de persconferentie van het Holland Festival in maart, waarbij de drie acteurs naakt gingen. „Dan zit de directeur, Annet Lekkerkerker, met wie ik de volgende dag een afspraak heb, recht in mijn anus te kijken. Toen dacht ik: ‘Ik ben er klaar mee’.”

Zijn collega’s lachen. De directeur weet toch dat hij een acteur is? Rietveld: „Ja, maar ik weet ook dat zij bij die afspraak aan mijn anus zit te denken. En dat we dat allebei niet benoemen.”

Heeft hij haar dat nog gevraagd? Rietveld: „Nee, ik heb niet met haar besproken of ze mijn anus mooi vond.” Van Vlijmen: „Daar is ze niet mee bezig.” Rietveld: „Ik denk het wel. Hoe vaak kijk je nou als Annet Lekkerkerker recht in een anus? Nu ziet ze de anus van iemand waar ze de volgende dag een afspraak mee heeft.”

Weemhoff: „Als ik Abke Haring na afloop van een twee uur durende naaktsolo bij de bar zie, dan denk ik echt niet aan haar tieten en haar kut.” Waarna Rietveld tegenwerpt dat iedereen altijd praat over zulke privézaken: de grote zak van een acteur, de acteur die even aan zijn piemel trok voor hij naakt op moest, enzovoort. Weemhoff: „Voor mij is het totaal oninteressant.” Rietveld: „Als iemand de hele tijd naakt is, speelt het geen rol. Maar als een personage zich uitkleedt en hij heeft twee piemels…” Weemhoff: „Ja, twee piemels vind ik wel een gespreksonderwerp.”

Scène uit ‘Gesualdo’ van de Warme Winkel.

Foto Sofie Knijff

Worstelen de leden van het Nederlands Kamerkoor niet met schaamte? Hoe ervaren zij deze voorstelling? Rietveld: „Ze staan er alle tien anders in. Sommigen vinden het volgens mij jammer dat zij niet in hun blootje mogen rondlopen.” Van Vlijmen: „En anderen zijn juist opgelucht.” Rietveld: „Hun aanwezigheid brengt spanning mee. Het is één van de drijvers waar de voorstelling op rust. De extra laag is dat ze slachtoffer zijn, omdat ze moeten aanschouwen wat wij uithalen. Dat is mooi. En elke keer dat er een koorlid uit de eenheid van het koor stapt en opeens een mens blijkt, is enorm ontroerend. Zo’n koorlid is naakter dan wij als we naakt zijn.”

Ironie of niet

Zowel in de orgie als de moordscène hanteert De Warme Winkel een groteske, niet-realistische speelstijl waarbij het collectief bewust laat zien dat het doet alsof en dat het vertoonde allemaal theater is. Ze doorbreken de klassieke theatercode die voorschrijft dat acteurs een illusie van echtheid scheppen. Maar noem die omkering geen ‘ironie’. Dat werkt als een rode lap op de drie makers, die hartstochtelijk protesteren.

Van Vlijmen: „Theater dat niet laat zien dat het theater is, noem ik ironisch.” Rietveld: „Wij denken niet dat het publiek gelooft dat er iemand dood gaat of seks heeft. Dat vormbewustzijn communiceren we ook. Dat maakt het bloedeerlijk.” Weemhoff: „Ik ben altijd verbaasd dat wij tot de ironische theatermakers worden gerekend. Ik zie ons als poppenspelers. Bij een poppenspel zie je de touwtjes en bij ons ook. Dat doen we juist om integer en eerlijk op het toneel te zijn. Die opzichtige illusie van echtheid maakt van toneel een totaal aftandse kunstvorm.”

Maar er is heel veel realistisch geacteerd toneel, tot aan films en tv-series toe. Rietveld: „Het is leuk om te kijken naar wat echt is. Er worden bedrijfsuitjes georganiseerd om in de modder te rollen, want dat is echt. Dus als Ward al dat nepbloed over zich heen krijgt, zie je een gast die dat echt meemaakt. En de kijker maakt dat ook echt mee. Op dat niveau werkt Gesualdo hopelijk louterend, omdat je niet alleen maar heb zitten lachen.”

Scène uit ‘Gesualdo’ van de Warme Winkel.

Foto Sofie Knijff

    • Ron Rijghard