Sluiten de Europese rijen zich nu Trump Merkel aanvalt?

Met zijn twitteraanval op Merkels asielbeleid lijkt president Trump uit op haar val. Kan de Duitse bondskanselier in Europa op voldoende steun rekenen, of helpen radicaal-rechtse regeringsleiders Trump een handje?

Asielzoekers protesteren voor beveiligers tijdens een spontane demonstratie in Manching. Foto Christof Stache/AFP

Vijandiger kon het nauwelijks. Terwijl de Duitse bondskanselier maandag maar met moeite overeind bleef in een ongekend hevige politieke crisis, verkocht de belangrijkste buitenlandse bondgenoot van Duitsland haar een keiharde dreun. En mikte daarbij welbewust op haar kwetsbaarste punt: het vluchtelingenbeleid.

President Trump had er maar een tweet van drie zinnen voor nodig om Duitsland, en Europa, te confronteren met een paar hoogst ongemakkelijke maar acute vragen. Probeert de Amerikaanse president bondskanselier Merkel ten val te brengen, de leider van het grootste land in de Europese Unie? En wil hij daarmee de EU ontwrichten? En zo ja, zijn Poetin en nationalistische politici in Europa daarbij zijn bondgenoten?

Alsof hij zich verheugde in de Duitse regeringscrisis, twitterde Trump maandag: „Het Duitse volk keert zich tegen zijn leiders, nu migratie de toch al zwakke coalitie in Berlijn aan het wankelen brengt. Misdaad in Duitsland stijgt enorm. Grote fout die in heel Europa is gemaakt: miljoenen mensen toe te laten die hun cultuur zo heftig en gewelddadig hebben veranderd.”

Merkel nog altijd populairst

Dat Trumps feiten niet kloppen verbaast langzamerhand niemand meer. Het vluchtelingenbeleid is inderdaad fel omstreden in Duitsland. Maar komt het Duitse volk in opstand? Merkel is volgens peilingen nog altijd de populairste politicus van het land. Haar partij, de CDU, leed bij de verkiezingen in september weliswaar een pijnlijk verlies, maar is nog altijd verreweg de grootste. En de misdaadcijfers dalen.

Maar belangrijker dan de feiten ín de tweet, is het feit ván de tweet. Het feit dat de president van Amerika op deze manier de interne politieke onrust en verdeeldheid in Duitsland en Europa probeert op te stoken.

Trump stelt zich hier duidelijk op aan de zijde van de anti-immigratiepartij AfD, die zich profileert met het motto ‘Merkel moet weg’. En aan de zijde van Merkels tegenspelers van de CSU, die de regering aan de rand van de afgrond hebben gebracht in de hoop zo sterker te staan bij de Beierse deelstaatverkiezingen in oktober.

Van de Beierse CSU mag Merkel nog even proberen een Europees asielbeleid voor elkaar te krijgen. Is het uitstel van executie voor de Duitse coalitie?

Dat Duitslands positie in Europa daardoor wordt verzwakt, dat nemen die zelfverklaarde verdedigers van het nationale belang graag op de koop toe. En dat het Duitse belang niet zonder de Europese Unie kan, raakt helemáál uit het zicht. „De tijd van een geordend multilateralisme is voorbij”, zei de prominente CSU-politicus en minister-president van Beieren Markus Söder vorige week, alsof hij de EU al had ingeruild voor Germany First.

Aanjagen angst voor migrant

Trump stuit in eigen land op brede kritiek tegen een uitwas van zijn beleid om illegale immigratie hard aan te pakken. Zelfs sommige prominente Republikeinen gaat het te ver dat kinderen van illegale migranten bij hun ouders worden weggehaald en in opvangkampen worden ondergebracht.

Maar met zijn tweet over Duitsland hield Trump het Amerikaanse publiek een weliswaar fictief, maar toch bruikbaar schrikbeeld voor: een door gewelddadige migranten overspoeld Europa, dat zijn eigen cultuur reddeloos ten onder ziet gaan. Boodschap: dat krijg je ervan als je geen muur bouwt om de verkrachters en de profiteurs buiten de deur te houden.

Al in zijn verkiezingscampagne verklaarde Trump de illegale immigratie tot grote bedreiging van het land. De Amerikaanse problematiek is een heel andere dan die van de asielzoekers in Europa, maar het aanjagen van angst voor de vreemdeling die onze cultuur en manier van leven bedreigt is op beide continenten een effectief politiek instrument.

Met zijn tweet moedigt Trump geestverwanten in heel Europa aan. Zijn ambassadeur in Duitsland, voormalig politiek commentator bij Fox News Richard Grenell, zinspeelde enkele weken geleden op het bestaan van een soort nationalistische internationale die op de lijn van Trump zit en die de Amerikaanse president graag een handje zou helpen om aan de macht te komen.

Gekozen regering aangevallen

In een interview met de rechts-nationalistische site Breitbart zei Grenell dat ook in Europa de mensen het niet langer pikken „dat de politieke klasse vóór verkiezingen bepaalt wie gaat winnen en wie de kandidaten zijn”. Met die aanval op hun legitimiteit konden de democratisch gekozen regeringen in Europa het doen.

Grenell sprak zijn bewondering uit voor de Oostenrijkse kanselier (en Merkel-criticus) Kurz. In Duitsland onderhoudt hij warme banden met Merkels grootste tegenspeler in de CDU, Jens Spahn. De Hongaarse premier Orban, de nieuwe Italiaanse premier Conte, de winnaar van de verkiezingen in Slovenië Jansa, op immigratieterrein zijn ze allemaal uitgesproken nationalisten en pleitbezorgers van de lijn-Trump.

Het optreden van Trump op de G7, begin deze maand in Canada, heeft het beeld versterkt dat de Amerikaanse president erop uit is een sloopkogel te jagen door de liberale internationale orde van instellingen en verdragen die de Verenigde Staten na de Tweede Wereldoorlog hebben opgebouwd. Ook de manier waarop hij aanstuurt op handelsconflicten met China en Europa, zonder zich te storen aan de afspraken in de Wereldhandelsorganisatie, draagt bij aan die indruk.

Na de vluchtelingenpiek van 2015 kwam het niet tot een gecoördineerd asielbeleid. Dat speelt de EU, en dus Merkel, nu parten. Lees daarover: Eén asielbeleid? Europa is er nog steeds niet uit.

Verdeeldheid zaaien zoals Poetin

Buitenlandexpert Judy Dempsey, van de denktank Carnegie Europe, wees er begin juni in een artikel op dat de regering-Trump en het Kremlin allebei verdeeldheid in de Europese Unie willen zaaien. Het ondermijnen van Angela Merkel, leider van de grootste economie in Europa, is daarbij een gedeeld belang van Poetin en Trump. Poetin omdat Merkel verhindert dat de Europese sancties tegen Rusland worden opgeheven. Trump omdat Merkel bij uitstek staat voor het soort internationale orde van regels en verdragen dat hij als een belemmering ziet voor de ontplooiing van zijn America First visie - en waarin de EU tot bloei is gekomen.

„Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog probeert de leider van het Westen Duitsland te isoleren en te ondermijnen”, schreef Dempsey. „Dat betekent: Europa en het bondgenootschap (de NAVO) te verzwakken.” Omdat Duitsland „de sleutel tot Europese eenheid bezit” zouden de lidstaten van de EU „de rijen rond Angela Merkel moeten sluiten”. Of dat ook gebeurt, moet de komende weken blijken.

Lees ook het interview met Thomas Kleine-Brockhoff: ‘Trump is uit op vernietiging van de oude wereldorde’
    • Juurd Eijsvoogel