Recht & Onrecht

Directe burgeractie redt het gezicht van een hardhorende overheid

Artsen die het rokend publiek rechtstreeks confronteren en stadsbewoners die zelf bankjes en -bruggen van slotjes bevrijden. Petra Jonkers ziet parallellen.

Slotjes aan een bankje bij de Leidsegracht, Amsterdam Foto Gino Kleisen

Inwoners van Amsterdam mogen voortaan zelf de fietssloten van de bruggen knippen die toeristen daaraan vastketenen als symbool voor hun eeuwige liefde. Voor elkaar welteverstaan, niet per se voor de stad Amsterdam. De stad wil er juist graag vanaf. Door burgers nu toestemming te verlenen de fietssloten te verwijderen, geeft de Amsterdamse overheid burgers het gevoel zelf iets te kunnen doen tegen de toeristenoverlast. Zegt het ook iets over de capaciteit van de gemeente Amsterdam om zelf beleid te handhaven? De burger redt meteen een beetje het gezicht van de overheid.

Die gedachte bekroop mij ook bij een recent filmpje in diezelfde straten van Amsterdam. De NOS zond een video-boodschap uit van Amsterdamse longartsen en oncologen die rokende mensen ter plaatse confronteerden met hun gedrag: ik zie dat u staat te roken; weet u dat u hier schaamlipkanker/ een erectiestoornis/ zieke kinderen/ het niet halen van uw pensioen aan kunt overhouden? U kunt me altijd bellen (overhandigt visitekaartje) als het zover is/u nog eens een dokter nodig hebt. Deze boodschap op Wereld Niet Roken dag ging gepaard met een open brief van een aantal artsen aan wie het maar horen wil om samen meer te ondernemen tegen roken, te handelen voordat het te laat is en de gevolgen van roken vooral niet toe te rekenen als een eigen keuze.

Informatiedoof

De parallel met de fietssloten is de directe actie tussen burgers. Amsterdammers die een probleem oplossen door fietssloten van toeristen losknippen, buiten de overheid om. Longartsen die rechtstreeks de individuele roker én het grote publiek opzoeken, los van (maar wel naast) de poging om de overheid aan te zetten nog meer te doen tegen roken en de tabaksindustrie. Dat de longartsen in deze boodschap de overheid passeren, zou wel eens met de overtuiging te maken kunnen hebben dat ‘de overheid’ misschien wat doof is geworden voor alle informatie over de schadelijke gevolgen van roken.

Wetenschappelijke onderzoek naar de geringe impact op politici van (nog meer) informatie, geeft artsen daar ook wel gelijk in. Het is een van de inzichten die het Behavioural Insights Team in Londen – dat zich altijd richtte op burgergedrag - deze maanden in kaart en onder de aandacht wil brengen. Onder welke bekende biases (vertekeningen van de werkelijkheid) lijden politici en ambtenaren net zo goed als gewone inwoners?

Ze lijden in elk geval onder de confirmation-bias: die houdt in dat mensen geneigd zijn informatie zo te zoeken en te waarderen dat die hun eerdere opvattingen bevestigt. Deense onderzoekers testten vorig jaar met onderzoek onder bijna 1000 Deense politici de hypothese dat die op basis van gering bewijs blijven vasthouden aan oude overtuigingen. De respondenten moesten op basis van gefingeerde informatie de kwaliteit van scholen A en B beoordelen. Daar waren ze best goed in totdat de scholen van de labels publieke en private school werden voorzien. Dat leidde tot een dramatische keldering in het juist interpreteren van de informatie. De voorkeur van de politici – voor publiek of privaat gefinancierd onderwijs – deed een flinke duit in het zakje. Op basis van de tipping-point-theorie veronderstelden de onderzoekers dat extra bewijs deze misinterpretatie wel zou rechttrekken, maar het tegendeel bleek: nog meer informatie versterkte juist het omarmen van de oude overtuigingen.

Burgers onder elkaar

Er zit dus wel wat in, dat artsen het publiek rechtstreeks benaderen en politici overslaan. Al lijdt die (rokende) burger nu juist aan diezelfde confirmation-bias én werkt het voorhouden van dreigende toekomstbeelden, zoals de artsen in het filmpje, soms juist averechts. Maar misschien maakt de arts in zijn witte jas echt indruk op de roker als die merkt dat zijn of haar gezondheid en toekomst de arts aan het hart gaan; eens even los van statistieken en maatschappelijke kosten. En stoppen de toeristen met het vastketenen van hun liefdesslotjes als de buurtbewoner met zijn ijzerzaag klaarstaat.

Petra Jonkers is politicoloog en rechtssocioloog. Eerder publiceerde zij over gedrag en kwaliteit van regelgeving. De gedragscolumn verschijnt regelmatig en wordt geschreven door sociale wetenschappers.

    • Petra Jonkers