‘Nee heb je, Caravaggio kun je krijgen’

Centraal Museum

Voor een expositie wilde Liesbeth Helmus Caravaggio’s ‘Graflegging’ van het Vaticaan naar Utrecht halen. Onmogelijk, zei iedereen. Maar het lukte.

Graflegging (1638) van de Franse caravaggist Nicolas Tournier. Foto’s Centraal Museum Utrecht

Vergeet het maar, onbegonnen werk. Toen Liesbeth Helmus, conservator oude kunst bij het Centraal Museum in Utrecht, opperde om bij de Vaticaanse Musea aan te kloppen voor een bruikleen van De graflegging, het meesterwerk van de Italiaanse schilder Caravaggio (1571-1610), werd ze voor gek verklaard.

Dat 3 bij 2 meter grote altaarstuk staat bekend als „de Mona Lisa van de Vaticaanse Musea”, legt Helmus uit. Een onbetaalbaar schilderij, categorie De Nachtwacht. Zulke topstukken gaan nooit op reis.

Maar het onmogelijke is gelukt: vanaf 15 december hangt De graflegging een maand lang in Utrecht op Utrecht, Caravaggio en Europa, om daarna door te reizen naar de Alte Pinakothek in München, die de expositie samen met het Centraal Museum heeft samengesteld.

Helmus wilde zich niet bij voorbaat laten ontmoedigen. „Nee heb je, ja kun je krijgen”, zegt de conservator. Samen met Bernd Ebert, haar collega van de Alte Pinakothek, reisde ze eind 2016 naar Vaticaanstad. De verantwoordelijk conservator van de Vaticaanse Musea reageerde aanvankelijk afhoudend op hun verzoek, zegt Helmus. „Maar toen we hem lieten zien hoe we De graflegging op de expositie wilden laten flankeren door schilderijen van Dirck van Baburen en Nicolas Tournier, die gemaakt zijn met het schilderij van Caravaggio als uitgangspunt, werd hij enthousiast.”

Helmus en Ebert hebben daarna alles uit de kast gehaald om de nieuwe directeur van de Vaticaanse Musea, Barbara Jatta, ook achter hun plan te krijgen. Helmus vroeg kardinaal Eijk, de aartsbisschop van Utrecht, om een aanbevelingsbrief. En bij hun gesprek met Jatta schoven ook de Duitse en de Nederlandse ambassadeur bij de Heilige Stoel aan.

Helmus prijst de Nederlandse ambassadeur, Jaime Bernardo prins de Bourbon de Parme, de zoon van prinses Irene. „Zijn inspanning heeft echt gewicht in de schaal gelegd.”

Utrecht, Caravaggio en Europa zal de verschillen belichten tussen de vele Europese navolgers van Caravaggio, de zogenoemde caravaggisten. Deze schilders lieten zich beïnvloeden door de revolutionaire schilderstijl van de Italiaan: een nieuw realisme en extreme licht-donkercontrasten.

De tentoonstelling, die in Utrecht tot 24 maart 2019 loopt, bevat zestig bruiklenen. 46 daarvan, waaronder De graflegging van Caravaggio, waren nog nooit eerder in Nederland te zien.

Door die kostbare bruiklenen is het met afstand de duurste expositie die het Centraal Museum ooit organiseerde, zegt Helmus. Over de verzekeringswaarde van De graflegging mag ze geen mededelingen doen. „Zo’n iconisch doek is onbetaalbaar. Het is net zoiets als informeren naar de waarde van het Paleis op de Dam.”

In de maand dat de Caravaggio deel uitmaakt van de tentoonstelling in het Centraal Museum plaatst het museum afstandhouders voor het schilderij. Ook komt er permanent een bewaker naast het schilderij te staan, vertelt Helmus.

Dat de Caravaggio van het Vaticaan naar Nederland komt, is de grootste klapper uit haar carrière, zegt de conservator. Met een lach: „Al een paar keer is me gevraagd wat ik hierna ga doen.” Het antwoord op die vraag is een boek schrijven. Over Gerard van Honthorst, een van de Utrechtse caravaggisten.

Het oudste doek (circa 1602) van Caravaggio, de Italiaanse meester die met zijn revolutionaire stijl tal van schilders heeft beïnvloed.
Drie grafleggingen die in december in Utrecht voor het eerst naast elkaar komen te hangen. Dit doek komt uit circa 1618 van de Utrechtse caravaggist Dirck van Baburen.
    • Arjen Ribbens