En weer hoopt België dat de gestolen Van Eyk gevonden wordt

Rechtvaardige Rechters

Net als vier jaar geleden is er plotseling weer hoop dat het twaalfde paneel van het beroemde ‘Lam Gods’ terecht is. Volgens een nieuwe theorie ligt het begraven in een riool, vlak bij de Gentse kathedraal waar het in 1934 werd gestolen.

Het schilderij Het Lam Gods van de gebroeders Van Eyk, met linksonder de kopie van de gestolen Rechtvaardige Rechters. Foto Wiki

Groot nieuws in Gent, afgelopen week: De Rechtvaardige Rechters, het gestolen paneel van Het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck, is terecht. Dat meldden jeugdauteur Marc De Bel en amateur-onderzoeker Gino Marchal vrijdag op een drukbezochte persconferentie. Het schilderij zou onder de Kalandeberg in het centrum van Gent liggen, niet ver van de Sint-Baafskathedraal waar het 84 jaar geleden gestolen werd. Het nieuws werd breed overgenomen in binnen- en buitenlandse media. Dus, schep in de aanslag om het paneel uit de grond te lichten? Zo ver blijkt het nog niet.

Niet voor niets is Het Lam Gods wel eens omschreven als het meest gestolen kunstwerk in de geschiedenis: tussen de Beeldenstorm, de Franse bezetting en Duitse overheersing tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het vijftiende-eeuwse wereldberoemde pronkstuk, bestaande uit in totaal twaalf panelen, meerdere keren uit elkaar gehaald, illegaal verhandeld, weggesmokkeld en vervalst. Dankzij het Verdrag van Versailles in 1919 was het altaarstuk juist weer terug in de Sint-Baafskathedraal toen De Rechtvaardige Rechters in 1934 samen met een ander zijpaneel gestolen werd.

Het paneel De Rechtvaardige Rechters, onderdeel van Het Lam Gods van de gebroeders Van Eyk. Foto Wiki

Na de diefstal werden meerdere afpersingsbrieven verstuurd aan het Gentse bisdom. Het ene paneel, Sint Jan de Doper, werd al snel teruggegeven, maar voor het andere werd een miljoen frank losgeld gevraagd. Dat weigerden de autoriteiten en de Rechtvaardige Rechters werd nooit gevonden. Sinds 1941 is het vervangen door een kopie.

Nu is België dus mogelijk een stap dichter bij het oplossen van zijn grote kunstmysterie. Althans, volgens De Bel en Marchal, die claimen dat het paneel verstopt is op een plek waar ten tijde van de roof aan de riolering werd gewerkt. In een ondergrondse gang daar zou het paneel perfect hebben gepast. „Als dit klopt, schrijven we hier geschiedenis”, liet de burgemeester op de persconferentie weten.

Bombarie

Maar niet iedereen heeft vertrouwen in de nieuwe theorie. Een aanzienlijk deel van het bewijs is gebaseerd op speculatie. Bovendien is de roof al langer een tot de verbeelding sprekend mysterie: sinds de jaren dertig zijn honderden theorieën gelanceerd die niet zouden misstaan in een boek van Dan Brown, vaak met veel bombarie aangekondigd.

Een katholieke bank zou de roof met hulp van katholieke politici hebben uitgevoerd, omdat de bank op het punt stond te vallen tijdens de financiële crisis. Hitler liet het paneel stelen. Weer een ander gerucht gaat dat het paneel in de crypte van de Belgische koning Albert I ligt. Zelfs wichelroedes werden ingezet: daaruit zou blijken dat het paneel achter een marmeren plaat in de kathedraal hing, al bleek na openbreken van niet.

De Gentse kathedraal is al meerdere keren doorzocht en de grond eronder onderworpen aan röntgenscans. Er werd ook al eerder gegraven: in 2008 zette de politie graafmachines in om het paneel te zoeken in een oude waterput in het centrum van Gent.

Raadsel

Het meest veelbelovende spoor is beurshandelaar Arsène Goedertier, die in 1934 op zijn sterfbed bekende dat hij wist waar het schilderij was. Bij hem werden kopieën van de losgeldbrieven gevonden én een veertiende briefje, waarin wordt gezegd dat het schilderij rust op een plek waar „het niet kan worden weggehaald zonder aandacht te trekken”. Volgens Marchal staat daarin ook een raadsel van vijf woorden en een nummer. Daaruit zou de locatie af te leiden zijn, ondersteund door onder meer een sleutel van Goedertier die mogelijk paste op een woning die toegang zou kunnen bieden tot de ondergrondse tunnel.

Locatie van de Sint-Baafskathedraal en de plek op de Kalandeberg waar het paneel begraven zou zijn.

Marchal heeft de exacte locatie niet bekendgemaakt, en verzocht burgers niet zelf te gaan graven. Of zijn theorie voor de politie wel voldoende is om weer te gaan graven, is niet zeker. Het parket gaf enkel aan de zaak serieus op te pakken. Goede marketing is het zeker: De Bel maakte er een fictie-kinderboek van, De Veertiende Brief, dat sinds vrijdag voor 15,99 te koop is.

Lees ook hoe België in 2014 dacht dat het paneel gevonden was: Weer ophef in mysterie rond ‘Lam Gods’. En over dat het niet de eerste keer was: Na tachtig jaar doorbraak in beruchte Belgische kunstroof? De scepsis is groot
    • Anouk van Kampen