Eén asielbeleid? Europa is er nog steeds niet uit

migratiecrisis

Na de vluchtelingenpiek van 2015 kwam het niet tot een gecoördineerd asielbeleid. Dat speelt de EU, en dus Merkel, nu parten.

Een bemanningslid van de Aquarius knuffelt een kind. Foto Kenny Karpov / SOS Méditerraneé / Reuters

De EU-top van volgende week had al een topzware agenda – de eurozone verder stutten; het Europese migratiebeleid lanceren; Trumps woeste dadendrang een plek geven – nu is daar nog een zwaar onderwerp bij gekomen: hoe redden we Angela Merkel?

Al weken proberen EU-landen Europese asielafspraken te maken. De jongste poging mislukte twee weken terug. Merkel heeft van haar Beierse coalitiepartner CSU twee weken de tijd gekregen om tot Europees migratiebeleid te komen. Krijgt ze tijdens de top echter niets voor elkaar dan laait de politieke crisis in Duitsland weer op – en heeft Europa het nakijken.

Plannen om, profiterend van het huidige economische herstel, de eurozone te versterken, zouden dan de ijskast in gaan. Het samen maken van asielbeleid wordt ook veel lastiger als regeringen uit vrees voor electorale schade op de solotoer gaan.

De Belgische premier Charles Michel zei maandag dat er op de EU-top „cruciale beslissingen” zullen moeten vallen. Rutte erkende vrijdag na afloop van de ministerraad al dat er een zware verantwoordelijkheid rust op EU-leiders. Met de strubbelingen in de Duitse coalitie moeten zij zich niet bemoeien („een interne Duitse aangelegenheid”), maar zij moeten er wel voor zorgen dat iedereen, Merkel dus ook, ergens mee kan thuiskomen. Rutte toonde zich bereid de komende weken zijn „agenda schoon te poetsen” om dat voor elkaar te krijgen.

Het vreemde is: dit is geen vluchtelingencrisis zoals in 2015. Toen kwamen er een miljoen vluchtelingen binnen. Het EU-systeem van open binnengrenzen bleek kwetsbaar. Die druk is er nu niet. Dit jaar kwamen er tot nu toe 40.000 migranten via zee aan in de EU – relatief weinig.

De gebeurtenissen van 2015 leidden tot de ‘Turkijedeal’, afsluiting van de ‘Balkanroute’ en bilaterale afspraken met Libië: crisismaatregelen om migranten die geen recht hebben op asiel tegen te houden of indien mogelijk terug te sturen. Dat heeft min of meer gewerkt.

Van de Beierse CSU mag Merkel nog even proberen een Europees asielbeleid voor elkaar te krijgen. Is het uitstel van executie voor de Duitse coalitie?

De cruciale vervolgstap – een Europees, gecoördineerd asielbeleid om ook extreme migratiepieken het hoofd te kunnen bieden – bleef echter uit. De migratieaantallen mogen nu dan laag zijn, maar als ze snel weer stijgen, is de EU daar slecht op voorbereid. Het is dat gebrek aan EU-geloofwaardigheid dat Italiaanse populisten bij de laatste verkiezingen in de kaart speelde en waarmee de huidige Oostenrijkse, deels extreem-rechtse regering zich profileert.

Kan Europa Merkel redden? Rutte erkende vrijdag dat „het er niet goed uitziet” voor de Europese asielafspraken. Polen en Hongarije blijven het idee afwijzen van ‘verplichte solidariteit’ met landen die door hun ligging bovengemiddeld veel migranten opvangen. Italië wil niet permanent verantwoordelijk blijven voor asielzoekers die daar voet aan wal zetten maar wil ze eventueel al na twee jaar kunnen doorsturen. Terwijl Noord-Europa niet verder wil gaan dan acht jaar.

Nu het niet alleen meer om migratie gaat, maar ook om Merkels hoofd, kan een andere dynamiek ontstaan. Hongarije en Polen, die al jaren onder vuur liggen om hun gesleutel aan de rechtsstaat, zouden niet bij haar vertrek gebaat zijn: de van oorsprong Oost-Duitse Merkel begrijpt haar oosterburen beter dan menig ander EU-leider. En juist in de vluchtelingencrisis heeft Merkel vaak haar nek uitgestoken, bijvoorbeeld met de Turkije-deal of met haar spectaculaire besluit uit 2015 om Syriërs toe te laten – en dus andere landen te ontlasten.

Een crisis kan voor „extra druk” zorgen, zei Rutte vrijdag. „Misschien helpt de politieke kwestie die zich nu in Duitsland aftekent om tot gezamenlijke conclusies te komen.”

    • Stéphane Alonso