Opinie

Politieke perikelen van Merkel niet zonder risico voor stabiele EU

De vluchtelingencrisis van 2015 is met drie jaar vertraging in Berlijn aangekomen. Deze maandag wordt duidelijk of een meningsverschil tussen bondskanselier Angela Merkel (CDU) en minister Horst Seehofer (Binnenlandse Zaken, CSU) zal escaleren tot een regeringscrisis. Inzet is diens plan om asielzoekers die via een ander Europees land naar Duitsland komen aan de grens te weren. Dat klinkt bekend in de oren. Immers, toen honderdduizenden migranten drie jaar geleden ogenschijnlijk plotseling naar Europa reisden, en CSU-leider Seehofer nog premier van Beieren was, leidde dat al tot een forse botsing tussen de beide leiders van de christen-democratische zusterpartijen. In de Bondsdag vormen zij samen als grootste fractie het fundament onder Merkels bijna dertienjarige bondskanseliersschap.

Maar het schuurt en kraakt dus al langer daar in Beieren. Toen Merkel in 2015 besloot de grenzen niet te sluiten voor vluchtelingen die in Hongarije in een humanitaire noodsituatie verkeerden, las Seehofer haar op een CSU-congres publiekelijk de les. Ook toen dreigde hij de Beierse grens dicht te gooien en vluchtelingen via een snelle ‘ luchthavenprocedure’ terug te sturen. Maar dat gebeurde allemaal niet.

Sindsdien maakte de omstreden deal met Turkije een einde aan de massale toeloop van migranten. Merkel won de verkiezingen van 2017, en sinds drie maanden zit Seehofer in de bondsregering. Er komen nu minder asielzoekers naar Duitsland per jaar dan er in de zomer van 2015 per maand het land binnenkwamen. De dreigende regeringscrisis vloeit dus niet voort uit een urgente maatschappelijk noodsituatie, maar is als het ware met de hand gemaakt in Beieren. Daar vreest de CSU bij de deelstaatverkiezingen in oktober haar positie als machtspartij te verliezen door de opkomst van de rechts-populistische anti-immigratiepartij AfD.

Maar ofschoon de positie van Merkel verzwakt is, zal zij niet snel toegeven aan de kleine coalitiepartner. Ze speelt op tijd: zij wil twee weken uitstel tot een Europese top van regeringsleiders en via bilaterale afspraken met EU-partners afgewezen asielzoekers terug kunnen sturen. Het zijn steeds dezelfde modaliteiten waarmee Merkel jongleert. Ze heeft een goede antenne voor politieke bluf. Als Seehofer tegen de wens van de bondskanselier zijn besluit doorzet, ondertekent hij meteen zijn eigen ontslagbrief. Dat zou tevens het eind van de huidige coalitie betekenen. Maar Merkel kan altijd nog verder regeren met óf de Groenen óf de liberale FDP, zo is de verwachting in Berlijn. In het geval van nieuwe verkiezingen, die ook mogelijk zijn, dreigt de CDU met deelname aan de verkiezingen in Beieren. Wat voor de CSU waarschijnlijk ook niet goed zou aflopen.

Op basis van de historie van de altijd bakkeleiende CDU en CSU lijkt ook deze kwestie wel weer geschikt te worden. Tegelijkertijd speelt de huidige tweestrijd tussen Berlijn en Beieren zich af binnen een Europese Unie die sterk onder spanning staat door middelpuntvliedende krachten, zoals recent weer bleek met het aantreden van een eurosceptische regering in Italië. Onverwachte plotwendingen zijn eerder regel dan uitzondering. Maar een onverhoeds vertrek van Angela Merkel bijvoorbeeld, zou het einde van de stabiele Duitse politiek inluiden met mogelijk ongekende consequenties op Europese schaal. Ook daarom dienen de Duitse hoofdrolspelers over de rand van hun eigen soepbord te kijken.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.
Correctie 18-06-2018 In een eerdere versie van dit stuk stond dat Merkel in 2015 besloot de grens open te zetten voor vluchtelingen die vast zaten in Hongarije. Dat is veranderd in “de grens niet te sluiten”. De grenzen tussen Schengenlanden zijn al open.