Dit is de man die Merkel het laatste zetje kan geven

Haar vierde kabinet zit pas drie maanden, maar volgens sommigen is het ‘eindspel’ rond Merkel al begonnen. Minister Horst Seehofer is de politieke tegenspeler die de Duitse bondskanselier laat wankelen. Wie is hij?

De Duitse minister van Binnenlandse Zaken, Horst Seehofer (midden), bij het aantreden van het nieuwe Duitse kabinet, in maart. Merkels coalitiegenoot ontpopt zich ook tot haar belangrijkste politieke tegenspeler. Foto Clemens Bilan/EPA

De man die Angela Merkel aan de rand van de politieke afgrond heeft gebracht is eigenlijk een bondgenoot. Althans, als het uitkomt. En nu komt het niet uit. De komende dagen kan hij haar het laatste zetje geven.

Horst Seehofer, leider van de Beierse CSU en minister van Binnenlandse Zaken in Merkels vierde kabinet, speelt hoog spel. Zijn conflict met de bondskanselier over het vluchtelingenbeleid is afgelopen week zo geëscaleerd, dat de vraag is of hij nog met een compromis kan instemmen – als hij dat al zou willen.

Seehofer staat niet alleen in zijn opstand tegen Merkel. Zijn partij staat pal achter hem in dit conflict met haar - ook al dreigt daarmee een breuk met haar partij, de CDU, sinds jaar en dag de grote zusterpartij van de veel kleinere CSU. Kopstukken van de CSU als de Beierse minister-president Markus Söder zorgen er met harde uitspraken in de media voor dat Seehofer niet van de harde lijn jegens Merkel afwijkt.

Lees ook deze analyse over de positie van de Duitse bondskanselier

‘As’ met Berlijn-Wenen-Rome

In het buitenland zijn ook medestanders van Seehofer te vinden. Zijn collega-ministers van Binnenlandse Zaken in Oostenrijk en Italië, allebei van radicaal rechtse partijen, hebben beperking van de immigratie ook hoog in het vaandel staan. Dat laatste geldt eveneens voor de Oostenrijkse bondskanselier Kurz, al jaren een scherp criticus van Merkels beleid. Afgelopen week bezocht hij in Berlijn niet alleen Merkel, hij had nog een aparte ontmoeting met Seehofer.

Kurz spreekt dezer dagen over de wenselijkheid van een ‘as van bereidwilligen’ om de stroom asielzoekers te beperken, waarvan in elk geval Duitsland, Oostenrijk en Italië deel zouden uitmaken. Onduidelijk was of Kurz niet beseft dat de term ‘as’ in verband met deze drie landen herinneringen aan de nazi-tijd kan oproepen. De Oostenrijkse kanselier speelt juist nu een prominente rol in de EU, omdat Oostenrijk vanaf 1 juli het roulerende voorzitterschap overneemt van de Raad van de Europese Unie.

Angst voor de AfD

Ook binnen Merkels eigen CDU bestaat flinke onvrede over het vluchtelingenbeleid van de bondskanselier – én over haar zelf. Want het conflict gaat allang niet meer alleen over de kwestie die vorige week zo hoog opliep: het voornemen van Seehofer om asielzoekers die al in andere Europese landen geregistreerd zijn meteen aan de Duitse grens terug te sturen.

Het gaat inmiddels ook over de vraag of de christen-democratische zusterpartijen CDU en CSU, die in de Bondsdag één fractie vormen, afsteven op een breuk. Of in Berlijn Merkels pas drie maanden oude regering overeind blijft. Of de CSU, als er in oktober deelstaatverkiezingen in Beieren zijn, door haar harde opstelling inzake vluchtelingen kiezers kan terugwinnen die naar de AfD zijn weggelopen. Of dat de AfD juist profiteert van de ruzie in de coalitie.

Maar bovenal gaat de kwestie inmiddels over de vraag of dit het moment is waarop de vrouw die Duitsland bijna dertien jaar regeert aan de kant wordt gezet. Niet voor niets wordt in CSU-kringen openlijk gezegd dat „het eindspel is begonnen”. En dat in Europa de tijd van solidariteit en een multilaterale aanpak op haar retour is en dat Duitsland het nationale belang meer voorop moet stellen.

Lees ook deze analyse over het aantreden van Merkel IV

Dat soort taal valt in de CDU niet goed. De Beierse strijdlust lijkt de afgelopen dag zelfs geholpen te hebben de steun voor Merkel in haar eigen partij weer te versterken. Crisis op dit moment, nu er in Europa en de wereld zoveel onrust en verandering op til is?, vragen minister-presidenten van deelstaten als Noordrijn-Westfalen en Hessen in de media.

Spoed-top over migratie

Om de indruk weg te nemen dat de CSU uit is op het hoofd van Merkel, verklaarde Seehofer dit weekeinde tegenover Bild am Sonntag dat „niemand in de CSU er belang bij heeft de kanselier ten val te brengen”. Een Duitser met een beetje scepsis en historisch besef kan daar aan vage echo in horen van de uitspraak van DDR-leider Walter Ulbricht, in juni 1961, dat „niemand de bedoeling heeft een muur te bouwen”. Twee maanden later stond de afscheiding tussen Oost- en West-Berlijn overeind. In besloten kring zou Seehofer volgens Welt am Sonntag over Merkel ook hebben gezegd: ,,Ik kan met die vrouw niet meer werken.’’

Merkel speelt intussen op tijd. Seehofer heeft aangekondigd deze maandag in München steun van zijn partijbestuur te vragen voor zijn plan op eigen houtje asielzoekers aan de grens weg te laten sturen. Merkel, die zo’n nationale Alleingang van Duitsland afwijst en een Europese afspraak wil, probeert volgens Duitse media nog vóór de Europese top eind juni een speciale spoed-top te beleggen om met de betrokken landen naar een oplossing voor de asielkwestie te zoeken.

Persoonlijke animositeit

Maar krijgt ze daar nog de tijd voor van Seehofer? Al jaren is hij haar voornaamste politieke tegenspeler, meer dan wie ook in de oppositie, ook al maakt zijn partij deel uit van de coalitie. Vooral sinds de vluchtelingencrisis van 2015 maakt hij haar harde verwijten. Zo zou ze door destijds de grenzen niet te sluiten een 'heerschappij van rechteloosheid' hebben veroorzaakt. Merkel laat zulke uitspraken meestal van zich afglijden.

Hun slechte verhouding gaat jaren terug en komt deels voort uit persoonlijke animositeit, deels uit hun verschillende belangen. Voor de CSU staat altijd het belang van Beieren voorop, en in dit geval het belang dat de partij in oktober haar absolute meerderheid in de deelstaat behoudt. Merkel moet het nationale én Europese belang dienen. De CSU vindt dat haar aanpak juist ook het nationale belang dient, omdat Europa het toch niet eens kan worden.

    • Juurd Eijsvoogel