Opinie

Openbaar Ministerie

Probleem bij OM zit dieper dan in verzwegen affaire

Het is terecht dat er schaamte heerst bij het Openbaar Ministerie (OM) over de affaires rondom hoofdofficier van justitie Marc van Nimwegen. Vooral de onthulling dat justitie acht jaar lang en deels zonder aanbesteding zaken deed met familieleden van de OM-topman geeft te denken. Dit raakt aan een kernwaarde van het justitiële bestel: de integriteit van de rechterlijke macht.

Toch drong de ernst van de zaak maar langzaam tot de OM-top door. Aanvankelijk zei het College van procureurs-generaal dat Van Nimwegen zich niet bemoeid zou hebben met de keuze voor Hireserve, het bedrijf van zijn zus en zijn zwager. Dit werd tegengesproken door bronnen binnen de top van het OM, die zeiden dat Van Nimwegen zich er juist nadrukkelijk mee bezighield. Pas deze donderdag erkende justitie na Kamervragen dat de opdracht aan Hireserve de ‘schijn van belangenverstrengeling’ wekt, iets wat ‘niet had mogen gebeuren’.

Hier is sprake van een patroon. Een eerdere onthulling, over de verzwegen vrijage van Van Nimwegen met zijn collega Marianne Bloos, was vooral aanleiding tot ongemakkelijk gegniffel. Toch vergt het niet veel fantasie om deze romance als symbool te zien voor een organisatiecultuur waarbinnen gesjoemel en nepotisme niet aangepakt worden. Ten minste bestaat er de schijn dat toenmalig procureur-generaal Van Nimwegen zijn eigen geliefde een topfunctie als hoofdofficier van justitie bezorgd heeft.

In eerste instantie zei het OM dat de relatie ‘zich verhoudt met de Gedragscode Integriteit Rijk’. Een week later was dit inzicht veranderd: wanneer er sprake is van een affectieve relatie tussen twee parketbestuurders, kunnen zij hun functies ‘niet gelijktijdig’ uitoefenen. Het is curieus dat hier externe druk voor nodig was. De gezagsrelatie tussen Van Nimwegen en Bloos zou hun functioneren op elke werkvloer belemmerd hebben. Daar is het OM geen uitzondering op.

De cultuur van geslotenheid bij het OM is zorgwekkend. Pas jaren na dato kwamen de mogelijke onrechtmatigheden rond Van Nimwegen naar buiten, en wel via klokkenluiders die met deze krant praatten. Zij vonden intern klaarblijkelijk geen gehoor voor hun grieven. Intussen kwam deze maand naar buiten dat het OM de telefoongegevens heeft opgevraagd van een journalist van het Brabants Dagblad – en zelfs een poging heeft gedaan om hem af te luisteren.

Behalve de verzwegen verhouding en de vriendendienst aan familieleden zijn er verhalen over chauffeurs van dienstauto’s die tegen een passende beloning op hotelparkeerplaatsen wachtten totdat Van Nimwegen en Bloos hun geheime ontmoeting beëindigd hadden. Ook de machinaties rondom een gewraakte dienstreis in 2012 naar Bangkok, toen Bloos met Van Nimwegen meeging ten koste van een inhoudelijk geschiktere collega, verdienen opheldering.

Een commissie van ervaren strafrechtjuristen onder leiding van Jan Watse Fokkens, tot 2016 procureur-generaal bij de Hoge Raad, zal al deze affaires onderzoeken. Krachtens de artikelen 121 tot 123 van de Wet op de rechterlijke organisatie was Fokkens in zijn voormalige functie verantwoordelijk voor het toezicht op het OM. Als commissievoorzitter zal hij de opgelopen schade moeten repareren.

De vraag is gerechtvaardigd of het instellen van deze commissie afdoende is. Tekenend is dat het OM zelf niet bekendmaakt hoeveel geld er aan Hireserve betaald is; dit valt inmiddels binnen de onderzoeksopdracht van de commissie. In belang van het onderzoek mag justitie dus zwijgen. Bij de politie werd er recentelijk in enkele gevallen van corruptie en nepotisme besloten tot oriënterende strafrechtelijke onderzoeken. Deze optie mag in het geval van de affaires bij het OM niet uitgesloten worden.

Het OM is uit hoofde van zijn maatschappelijke functie een organisatie die anderen de maat neemt. Hiervan is het zich ook bewust; niet voor niets kregen officieren van justitie instructies om het debat over de affaires in de rechtszaal te vermijden. Een dergelijke instantie mag aan een hoge ethische standaard gehouden worden. Juist magistraten zouden potentiële belangenverstrengeling van verre moeten zien aankomen. En als er ongerijmdheden zijn, moet er krachtiger en sneller ingegrepen worden. Hierin kan het College van procureurs-generaal een voortrekkersrol vervullen. Om te beginnen door waarheidsvinding boven lijfsbehoud te laten gaan.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.